Kabinet wil Defensie noodbevoegdheden geven zonder officiële noodtoestand

In dit artikel:

Het kabinet heeft de Wet op de defensiegereedheid (Wodg) voorgesteld om Defensie meer ruimte te geven voor training, informatieverzameling en snelle besluitvorming vanwege de verslechterde veiligheidssituatie in Europa, met de oorlog in Oekraïne als belangrijke aanleiding. De wet verandert niet alleen hoe en waar militairen mogen oefenen (land, lucht, zee, digitaal en ruimte), maar herschikt ook bevoegdheden tussen Defensie, andere bestuursorganen en wettelijke regimes op terreinen als natuur, privacy, aanbesteding en rechtsbescherming.

Kernpunten van de Wodg
- Permanent “aan”: de wet geldt continu na inwerkingtreding en is niet gekoppeld aan een formeel noodrecht of oorlogstoestand. Het kabinet ziet de Wodg als instrument voor de grijze zone tussen vrede en oorlog (hybride dreigingen, cyberaanvallen, langdurige geopolitieke spanning).
- Gereedstelling als taak: de minister van Defensie krijgt een wettelijke opdracht tot gereedheid, inclusief oefenen, kennisvergaring, netwerkbeveiliging, personeelsopbouw en inzet van sensoren en AI. Dat geeft breed handelingsbereik buiten klassieke oefeningen.
- Oefenen en impact op omgeving: meer nachtoefeningen, laagvliegen, helikopterlandingen, schietoefeningen, drones en zelfs het aanleggen van loopgraven worden erkend als noodzakelijke praktijk. Voor omwonenden betekent dat meer geluid, vliegbewegingen en militaire activiteit; ook natuur- en milieuregels kunnen voor oefeningen anders worden toegepast.
- Afwijkingen van regels: de Wodg creëert routes om sneller af te wijken van wetten zoals de Omgevingswet, de Wet luchtvaart, de Erfgoedwet, de Telecommunicatiewet en de Scheepvaartverkeerswet. Formeel blijven andere bestuursorganen adviseren en toezichthouders bestaan, maar gereedstelling wordt als zwaarwegend nationaal belang voorgesteld.
- Data en privacy: Defensie mag persoonsgegevens verwerken voor gereedheid, informatiepositie en beveiliging — denk aan beelden van drones, sensorgegevens en AI-analyse. De verhouding tot de AVG wordt aangepast met een eigen kader en uitzonderingen bij operationele inzet. De bijbehorende privacyanalyse signaleert risico’s zoals verlies van controle, scope creep, profilering, discriminatie door geautomatiseerde systemen en een mogelijk dempend effect op gedragingen.
- Monitoring van personeel: biometrische en gezondheidsgegevens van militairen kunnen tijdens training en oefeningen worden gebruikt om inzetbaarheid te meten. Schriftelijke instemming is vereist, maar vrijwilligheid kan in een hiërarchische context onder druk staan.
- Snellere inkoop en minder marktmechanismen: aanbestedingsprocedures kunnen worden versneld wanneer ‘wezenlijke belangen’ of urgentie spelen, met minder transparantie en meer bestuurlijke discretie.
- Vangnetbepaling via koninklijk besluit: bij spoed kan via koninklijk besluit ontheffing van wettelijke voorschriften worden verleend voor maximaal twee jaar (éénmaal verlengbaar met een jaar). De Tweede Kamer wordt binnen twee dagen geïnformeerd; blokkering vereist een motie van minstens een derde van de Kamerleden binnen een week—een korte en politiek zware procedure.
- Beperkte rechtsbescherming: tegen sommige gereedstellingsbesluiten vervallen reguliere bezwaarroutes; beroep loopt direct in eerste aanleg bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State, wat procedures versnelt maar ook mogelijkheden voor gefaseerde bezwaarvoering beperkt.
- Reservisten en sociale gevolgen: Defensie wil vaker een beroep doen op reservisten om schaalbaarheid te vergroten. Dat legt extra druk op civiele werkgevers en gezinnen; mogelijke versterking van rechtspositie van reservisten wordt genoemd, maar maatschappelijke lasten verschuiven wel.

Zorgpunten en politieke gevoeligheid
De regering benadrukt motivering, compenserende maatregelen, toezicht en bewaartermijnen als waarborgen. Critici wijzen echter op fundamentele vragen over democratische controle, proportionaliteit en de verschuiving van bescherming (natuur, privacy, procedurele rechten) zodra het belang van Defensie wordt aangevoerd. De Wodg ligt daarmee minder in de lijn van een traditionele defensiewet dan van een ingrijpende herschikking van bevoegdheden binnen de Nederlandse rechtsstaat — bedoeld om snelheid en effectiviteit te vergroten, maar politiek en juridisch omstreden.