Kabinet houdt voor de eigen achterban miljarden aan zinloze belastingvoordelen in stand
In dit artikel:
Diep in de la van minister van Financiën Eelco Heinen ligt noch verwerkt adviesmateriaal van Financiën dat ingrijpende hervormingen van het fiscale stelsel voorstelt. Het in de zomer van 2023 gepubliceerde rapport Aanpak fiscale regelingen, opgesteld onder verantwoordelijkheid van voormalig staatssecretaris Marnix van Rij, concludeerde dat door het afschaffen van tal van subsidies, vrijstellingen en belastingkortingen jaarlijks tot circa 150 miljard euro extra in de schatkist kan vloeien — ongeveer 40 procent van alle belasting‑ en premie-inkomsten (cijfers 2023).
Het onderzoek inventariseerde 116 fiscale regelingen en nam 73 daarvan kritisch onder de loep op basis van vier criteria: doelmatigheid, onderbouwing (is het werkelijk overheidstaak), uitvoerbaarheid en de inspanning voor belastingplichtigen. Alleen elf regelingen bleken efficiënt bij het bereiken van hun beoogde doel. Veel regelingen veroorzaken complexiteit, hoge handhavingskosten en bieden ruimte voor ontwijking, waardoor ze volgens economen en ambtenaren de fiscale ongelijkheid vergroten.
Toonaangevende posten die het kabinet veel opleveren als ze zouden worden aangescherpt of afgeschaft zijn onder meer pensioenregelingvoordelen (21,2 miljard), heffingskortingen (totaal bijna 60 miljard) en woninggerelateerde aftrekken (hypotheekrenteaftrek en aftrek bij geen of geringe woningschuld samen 7,2 miljard). Andere voorbeelden met grote budgettaire effecten zijn de bedrijfsopvolgingsregeling (ongeveer 525 miljoen) en de doorschuifregeling bij bedrijfsbeëindiging (circa 444 miljoen), regelingen die vooral gunstig uitpakken voor vermogende eigenaren. Ook de landbouwvrijstelling (788 miljoen) wordt als achterhaald en contraproductief aangemerkt.
Ondanks die uitkomsten maakte het kabinet-Rutte IV het rapport niet tot beleid en het nieuw aangetreden minderheidskabinet van D66, CDA en VVD heeft er tot nu toe geen gebruik van gemaakt. De regeringsplannen voor forse extra defensie-uitgaven (+19,5 miljard) gaan samen met bezuinigingen op sociale zekerheid (6,5 miljard, waarvan 2,7 miljard op de AOW) en de zorg (10 miljard). Het Centraal Planbureau en Planbureau voor de Leefomgeving wijzen erop dat deze keuze disproportioneel nadelig uitpakt voor huishoudens met lage en middeninkomens: hun koopkracht stagneert of daalt, terwijl hogere inkomens en vermogens grotendeels onaangetast blijven.
Politieke en maatschappelijke weerstand verklaart deels waarom veel regelingen blijven bestaan. Een breed scala aan belanghebbenden — van culturele instellingen en kerken tot agrarische belangen, transportsector en ondernemingen — profiteert van specifieke uitzonderingen (lage btw voor boeken, vrijstellingen voor Anbi’s, accijnsvrijstellingen voor kerosine, agrarische diesel, fiscale voordelen voor expats, mkb-voordelen enz.). Goed georganiseerde lobby’s en beeldvorming maken het lastig voor politici om onpopulaire aanpassingen door te voeren. Het rapport zelf doet geen gedetailleerde schrappingslijst; het adviseert politici om slecht scorende regelingen kritisch te verbeteren, versoberen of af te schaffen.
Experts noemen het een gemiste kans dat het nieuwe kabinet vooraf geen brede herverdeling van ‘‘pijn’’ bepleitte om het stelsel te vereenvoudigen en eerlijker te maken. Totdat politiek akkoord bestaat blijft het rapport formeel onbenut in de la liggen, terwijl de dilemma’s rond bezuinigingen, rechtvaardigheid en uitvoerbaarheid van fiscale regels onverminderd actueel blijven.