Juist een passend schooladvies maakt een leerling kansrijk

In dit artikel:

Jan, een slimme twaalfjarige, krijgt aanvankelijk havo-advies van zijn basisschool, maar scoort op de doorstroomtoets hoger en wordt vervolgens naar vwo doorgeplaatst. Binnen maanden raakt hij overweldigd: tempo en cijferdruk vallen tegen, hij zit "huilend aan de keukentafel" — "Ik snap er niks meer van" — en zijn zelfvertrouwen slinkt. Uiteindelijk zakt hij terug naar havo; de opgebouwde faalangst en stress blijven merkbaar en hadden hem bijna naar vmbo doen afstromen. Dit voorbeeld illustreert het kernprobleem dat Gert van Leeuwen (voorzitter college van bestuur van de RBO-scholen) in zijn stuk aan de orde stelt.

De overgang van basisschool naar voortgezet onderwijs is zelden een incident: het basisschooladvies is doorgaans het resultaat van jarenlange observatie van kennisprestaties, werkhouding, motivatie en sociaal-emotionele ontwikkeling. Toch groeit de praktijk van het zogeheten "kansrijk adviseren": op grond van doorstroomtoetsen en het optimisme dat kinderen meer aankunnen, worden soms hogere onderwijsniveaus geadviseerd. Dat kan positieve effecten hebben — het kan kinderen uitdagen, hun zelfbeeld versterken en ongelijkheid verkleinen — maar alleen zolang het haalbaar blijft.

Van Leeuwen waarschuwt dat te grote discrepanties tussen advies en daadwerkelijke haalbaarheid leerlingen kunnen overvorderen. Het gevolg is stress, faalangst, demotivatie en uiteindelijk afstroming naar een lager niveau, waarbij leerlingen weer nieuwe leerstof en sociale verhoudingen moeten bijbenen met een beschadigd zelfbeeld. Volgens de auteur is deze stille groep die vastloopt groter dan men vaak erkent.

Het pleidooi richt zich op voorzichtigheid en maatwerk: kansrijk adviseren vraagt wijsheid en realisme, niet louter het streven naar het hoogste niveau. Het adviesproces moet niet eenmalig zijn maar samen en zorgvuldig worden georganiseerd — met basisschool, voortgezet onderwijs, ouders en leerling — zodat er rust in de onderbouw ontstaat en minder afstroom plaatsvindt. Alleen zo, stelt Van Leeuwen, ontstaat een werkelijk kansrijke start die leidt tot duurzame groei in plaats van tot breuken in de schoolloopbaan.