Joost Ritman: kunstmecenas met diepe liefde voor boeken en mysterie

In dit artikel:

Joost Ruben Ritman, de Amsterdamse zakenman en mecenas die decennialang kunst, spiritualiteit en boeken bijeenbracht, is op 5 juni op 85‑jarige leeftijd overleden op het vliegveld van Mahón (Menorca) terwijl hij op huisreis was na een vakantie. Ritman werd bekend als een moderne “wijze koopman”: rijk geworden met het familiebedrijf in chemische middelen en wegwerpservies voor de luchtvaart, maar vooral geprezen om zijn onvermoeibare steun aan cultuur en zijn wereldvermaarde boekenverzameling.

Samen met zijn vrouw Rachel financierde en steunde hij talloze culturele projecten — van de Joodse bibliotheek Ets Haim tot bijdragen aan de aankoop van een Rembrandt voor het Rijksmuseum — maar zijn levenswerk was de Bibliotheca Philosophica Hermetica (BPH). Die collectie van circa 30.000 bijzondere werken over ketterse filosofie, mystiek, religie en alchemie kreeg onder zijn hoede vorm als museum en onderzoeksinstituut in het zeventiende‑eeuwse Huis met de Hoofden in Amsterdam: de Embassy of the Free Mind. De bibliotheek werd in 2022 door de tekst van het artikel erkend als UNESCO‑werelderfgoed; internationale auteurs zoals Umberto Eco en Dan Brown werkten er of gaven publiek aandacht — Brown opende het museum in 2017.

Ritmans betrokkenheid ontsproot aan een persoonlijke spirituele roeping: op zijn zestiende las hij Jakob Böhme en raakte gefascineerd door het hermetisme en het idee dat mens, kosmos en god één geheel vormen. Die belangstelling leidde tot vertalingen van Hermes Trismegistus en tot deelname aan het magisch‑christelijke Rozenkruisersbroederschap. Zijn verzameling bevatte ook joodse en Arabische bronnen en werd gekoppeld aan wetenschappelijk onderzoek naar die tradities.

Financieel liep Ritman soms tegen weerstand aan omdat hij bedrijfsmiddelen inzette om zijn collectie te financieren; de staat kocht uiteindelijk een deel van de boeken om hem ruimte te geven. In 2002 werd hij benoemd tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. In 2017 schonk hij de bibliotheek, het instituut en het museum aan een stichting — een schenking die hij beschouwde als zijn gift aan Amsterdam en de wereld, ter waarde van naar eigen zeggen ongeveer 100 miljoen euro. Zijn nalatenschap blijft zichtbaar als een middelpunt voor vrij denken, onderzoek en de kruising van kunst en spiritualiteit.