Je kunt worden wie je bent, als je je best maar doet. Echt? Dit maakbaarheidsgeloof is klassebepaald

In dit artikel:

Anouk Kootstra onderzoekt in een essay van 2 september 2026 hoe klasse bepaalt hoeveel invloed mensen denken te hebben op hun eigen leven. Volgens haar draait het verschil niet alleen om inkomen of opleiding, maar ook om een persoonlijk maakbaarheidsgeloof: het idee dat je keuzes hebt en zelf de koers van je leven kunt bepalen.

In haar nieuwe middenklasseomgeving ziet Kootstra mensen voortdurend nadenken over relaties, werk, identiteit en toekomstplannen. Ze analyseren mogelijkheden en proberen de beste keuze te maken. Haar ouders, die uit een andere sociale omgeving komen, kijken daar anders naar. Haar moeder zegt dat het leven vroeger vooral “ging zoals het ging”: zij ontmoette Kootstra’s vader jong, trouwde met hem en kocht een huis zonder lang over mogelijke alternatieven na te denken.

Kootstra illustreert het verschil met alledaagse voorbeelden. Haar moeder stopte moeiteloos met roken, maar lukt het niet om blijvend aan tafel te eten, meer te wandelen of haar verjaardagen anders in te richten. Volgens Kootstra gaat het daarbij niet om discipline of feitelijk gedrag, maar om de mate waarin iemand zichzelf ziet als degene die het gedrag kan veranderen. Haar moeder beschouwt zichzelf eerder als iemand die nu eenmaal geen wandelaar of aan-tafel-eter is, terwijl Kootstra’s omgeving ervan uitgaat dat zulke eigenschappen en gewoonten veranderbaar zijn.

Dat sterke geloof in maakbaarheid heeft ook een keerzijde. In de hedendaagse consumptie- en meritocratische cultuur lijken gezondheid, conditie, uiterlijk en mentale rust allemaal persoonlijke keuzes te zijn, bereikbaar met voldoende inspanning en geld. Die boodschap suggereert dat succes verdiend is en dat falen vooral aan het individu ligt, terwijl lichamelijke aanleg, omstandigheden en sociale klasse eveneens een belangrijke rol spelen.

Kootstra beschrijft hoe haar eigen gevoel van controle groeide toen ze ging studeren, op kamers ging en mensen ontmoette met nieuwe ideeën. Via opleidingen, discussies en de vele keuzes rond vakken en loopbaan leerde ze dat er verschillende levenspaden bestaan en dat zij daaruit kon kiezen. Tegelijkertijd bracht die vrijheid onzekerheid mee: als alles mogelijk lijkt, wordt het moeilijk om te bepalen wie je wilt zijn.

Haar ervaring sluit aan bij sociaalwetenschappelijk onderzoek naar de zogenoemde locus of control, ofwel personal control beliefs. Klasse is volgens deze onderzoekers niet alleen een economische positie, maar ook een sociale omgeving die invloed heeft op hoe mensen denken. Wie meer materiële ruimte en mogelijkheden heeft, ervaart doorgaans meer vrijheid, keuze en controle. Onderzoek in tientallen landen laat zien dat dit gevoel samenhangt met klasse, sterker kan zijn dan het effect van gender en van ouders op kinderen wordt overgedragen. Experimentele studies wijzen er bovendien op dat alleen al het gevoel hoger of lager op de maatschappelijke ladder te staan de ervaren controle kan vergroten of verkleinen.

Een gevoel van controle kan vertrouwen en handelingsruimte geven, ook wanneer het deels een illusie is. Toch betwijfelt Kootstra of meer maakbaarheidsgeloof mensen uiteindelijk gelukkiger maakt. Haar ouders hebben weinig behoefte aan zelfverbeteringsprogramma’s en noemen zichzelf tevreden. Hun leven is minder gericht op voortdurende keuzes en verandering, maar die berusting lijkt hun wel rust te geven. Daarmee blijft de vraag open of de vrijheid om alles te kunnen worden belangrijker is dan tevreden zijn met hoe het leven is.