Jan Rotmans predikt transitie voor Nederland, nu verandert hij ook zelf
In dit artikel:
Jan Rotmans is momenteel op tournee om zijn nieuwe boek Kanteltijd te presenteren; ik woonde een van zijn zogenaamde concertcolleges bij in de hedendaagse kerk van Op Hodenpijl, samen met muzikant Loes Lune, die haar werk omlijst met het door haar bedachte begrip "schemertij" — een muzikale en thematische reflectie op de onrustige overgang tussen het bekende en het onbekende.
Rotmans opende persoonlijk: in 2024 kreeg hij de diagnose uitgezaaide prostaatkanker. Hij vertelde eerlijk over de kille manier waarop chirurgen dat bericht overbrachten en gebruikte zijn ervaring om te pleiten voor menselijker communicatie in de geneeskunde. Die persoonlijke noodzaak past in een breder betoog: hij wil organisatiestructuren die verandering tegenhouden (zoals werk- en stuurgroepen) afschaffen, roept op om het kind centraal te zetten in het onderwijs en benadrukt dat transitie meer is dan beleid — het vereist hart, gevoel en liefde. Rotmans spreekt nu nadrukkelijker over liefde als politieke en maatschappelijke kracht en noemt zijn aanpak "spiritueel activisme": innerlijke essentie omzetten in zichtbare maatschappelijke impact.
Rotmans koppelt het persoonlijke aan het wereldwijde. Zijn observatie van smeltende gletsjers in het poolgebied raakt hem diep en voedt zijn inzet voor de energietransitie en een circulaire economie. In zijn analyse schetst hij donkere tekenen zoals de klimaatcrisis en de opkomst van autocratisch leiderschap, maar hij voorziet ook een kanteling terug naar democratisch bestuur binnen een decennium, zodra burgers zien dat sterke leiders hun beloften niet waarmaken. Verder benadrukt hij geopolitieke verschuivingen: van bipolaire invloed richting een multipolaire wereld met China en India als opkomende machtscentra.
Een belangrijk deel van de avond was gewijd aan wat hij noemt de onderstroom: honderdenduizenden initiatieven en bevlogen mensen die buiten traditionele macht structuren transitie vormgeven. Hij eerde transitiehelden zoals de onlangs overleden Marjan Minnesma van Urgenda en straatarts Michelle van Tongerloo, die menselijke zorg vooropstelt in hulp aan daklozen. Rotmans benadrukte de kracht van informele netwerken; volgens hem is de invloed van die onderstroom vaak groter dan die van instituten zoals de Tweede Kamer. De avondsprekers en aanwezigen — inclusief de schrijvers van dit stuk met hun praktijk Mens&Groei — zijn terug te vinden op onderstroom.org.
Rotmans maakte ook duidelijk dat langdurig activisme een prijs heeft: weken van 100-urige werkweken en maatschappelijke tegenwind laten psychische littekens. Zijn ziekte bracht hem weliswaar verlies, maar gaf hem ook meer bewustzijn en aanwezigheid; hij zegt gelukkiger te zijn dan tien jaar geleden en geniet van tijd met zijn kleinkinderen. Dat inzicht vertaalt hij naar actie: hij start een traject om veertig ondernemers te coachen in zelfzorg en het leren om ook niets te doen — ruimte voor bezinning en herstel die volgens hem essentieel is voor een duurzame transitie.
De avond liet een trotse maar bezielde Rotmans zien, die niet alleen terugkijkt op veertig jaar werk maar ook vertrouwen heeft in een nieuwe generatie rond de dertig die klaarstaat om het stokje over te nemen en samen te bouwen aan een minder hiërarchische, minder polariserende samenleving. Veel aanwezigen verlieten de kerk inderdaad met meer hoop dan ze gekomen waren.