Iraans regime zit in het nauw, maar voor een revolutie is meer nodig
In dit artikel:
Lijkzakken op straat en massale demonstraties tonen hoe hard het Iraanse regime probeert de huidige protestgolf neer te slaan. De onrust richt zich tegen het gezag van opperste leider ayatollah Khamenei en heeft hem volgens analisten zwaarder onder druk gezet dan eerder het geval was. Tegelijkertijd hangt een mogelijke militaire reactie van de Verenigde Staten boven het land, wat de dynamiek kan veranderen maar onduidelijk is in uitkomst.
Experts zeggen dat de situatie afwijkt van eerdere opstanden, maar dat het nog geen kantelpunt naar een omverwerping van het bewind is. Belangrijke drempels blijven het ontbreken van zichtbare deserten of overstappen van militairen naar demonstranten en het feit dat het regime het internet grotendeels heeft afgesloten, waardoor het beeld van wat er gebeurt onscherp blijft. Volgens regimewisselingsspecialist Hazem Kandil is het essentieel dat minstens een deel van de strijdkrachten zich neutraliseert of desert, iets wat nu nog niet zichtbaar is.
De belangrijkste militaire macht in Iran is de Islamitische Revolutionaire Garde: een loyale elitetroep onder direct bevel van de ayatollah die naast politieke en militaire macht ook een grote greep heeft op delen van de economie. Analisten menen dat juist die garde moeilijk van kant zal wisselen omdat leden sterk geïndoctrineerd en intensief gecontroleerd worden; eerder zouden politie of regulier legergroepen kunnen afwijken, indien dat al gebeurt.
Voor een succesvolle revolutie is volgens historici en Iran-kenners veel meer nodig dan de demonstraties die nu plaatsvonden. Waarbij in sommige steden al honderdduizenden tegelijk de straat opkwamen, is er voor een omwenteling doorgaans een mobilisatie van miljoenen mensen en massale stakingen door cruciale sectoren: vrachtwagenchauffeurs, ambtenaren, voedselproducenten, staal- en oliearbeiders. Hoewel bazaars en winkeliers in sommige plaatsen staken — een echo van 1979 — is de economie van vandaag diverser en is de bazaar niet meer automatisch het zwaartepunt van sociale ontwrichting.
De repressie is sinds eerdere opstanden steviger geworden, zichtbaar in een toegenomen aantal executies en het gebruik van geweld op demonstranten; naar schatting zijn inmiddels meerdere duizenden betogers gedood. Dat ondermijnt de bereidheid tot open verzet en remt bredere solidariteit. Een belangrijk obstakel voor een brede oppositie is ook het gebrek aan samenhang tussen verschillende politieke en etnische groepen in Iran; het regime bevordert verdeeldheid en heeft oppositienetwerken bestreden, waardoor er geen duidelijk, verenigd alternatief zichtbaar is zoals in 1979.
Een complicerende factor is Reza Pahlavi, zoon van de in 1979 afgezetten sjah, die zich als symbool van de protestbeweging neerzet. Hij is polariserend: ongeveer een derde van de bevolking zou hem volgens peilingen steunen, een even grote groep is fel tegen, waardoor hij zowel kan binden als vervreemden.
Tot slot kan een Amerikaanse militaire aanval de situatie versnellen, maar het effect hangt sterk af van omvang, doelwitten en succes van zo’n operatie. Analisten concluderen dat hoewel de protesten de geest niet meer terug in de fles laten, er nog veel ontbreekt voordat het regime echt wankelt of valt.