Inwoners Amazonegebied boeken zeldzame overwinning op agro-gigant

In dit artikel:

Lokale gemeenschappen in de Braziliaanse deelstaat Pará hebben een rechtszaak gewonnen tegen Cargill over de geplande bouw van een grote graanhaven op Xingu, een eiland in het Amazonegebied. De haven zou soja en maïs via de rivieren Tocantins en Pará naar China en Europa vervoeren. Nederland, een grote soja-importeur, haalt het grootste deel van zijn soja uit Brazilië.

De rechtbank oordeelde dat overheidsfunctionarissen publiek land onrechtmatig hadden toegewezen aan Brick Logística, de Braziliaanse partner van Cargill. De bewoners van het Santo Afonso-reservaat waren volgens de rechter onvoldoende en niet tijdig geraadpleegd. Daarmee werd niet vastgesteld dat Cargill of Brick de gemeenschap bewust schade wilde berokkenen, maar wel dat de verkoop van de grondrechten ongeldig was. De overheid moet de situatie binnen 120 dagen regulariseren en de gebruiksrechten van de lokale families vastleggen.

Het havenproject zou ongeveer 143 miljoen dollar kosten, jaarlijks 9 miljoen ton vracht kunnen verwerken en tot 6 procent van de Braziliaanse soja- en maïsexport voor zijn rekening nemen. Daarmee zou het een van de grootste havens van Brazilië worden. De haven maakt deel uit van de snel groeiende ‘Northern Arc’, een netwerk van havens, spoorlijnen en vaarwegen dat landbouwgebieden in het binnenland verbindt met de Atlantische kust. Via dit netwerk werd in 2025 al 56,5 miljoen ton soja en maïs vervoerd, negen keer zoveel als in 2010.

De drie gemeenschappen in Santo Afonso, samen 231 gezinnen, vrezen dat extra scheepvaart hun visgronden, bossen en levensonderhoud aantast. Volgens bewoners is het water nu al vervuild door afval en gemorste landbouwproducten. Ook zou de haven een belangrijke paaiplaats voor vissen kunnen vernietigen. Inheemse organisaties, milieuactivisten en juristen waarschuwen breder voor ontbossing, landroof, geweld en toenemend pesticidengebruik als gevolg van de exportinfrastructuur.

De uitspraak is een zeldzame juridische overwinning in een regio waar publieke en gemeenschappelijke gronden geregeld via twijfelachtige eigendomsdocumenten in private handen komen. De zaak werd in 2021 aangespannen door Caritas namens de gemeenschappen. De organisatie wil in beroep, omdat de rechtbank stelt dat voorafgaande raadpleging niet automatisch een vetorecht voor de bewoners oplevert. Volgens Caritas en betrokken juristen zouden gemeenschappen juist de mogelijkheid moeten hebben om grondverkopen die hun leefgebied bedreigen tegen te houden.

Cargill heeft nog niet gezegd of het zelf in beroep gaat en zegt de gerechtelijke procedures af te wachten. Brick Logística is dat niet van plan en stelt het havenproject inmiddels aan Cargill te hebben verkocht. Ook een betrokken overheidsinstantie en de huidige Braziliaanse regering gaan in beroep.

De zaak speelt tegen de achtergrond van politieke en economische druk om de exportcorridor door het Amazonegebied uit te breiden. Onder president Luiz Inácio Lula da Silva zijn sommige infrastructurele plannen afgeremd, maar milieuautoriteiten keurden onlangs wel het opblazen van paaigebieden in de Tocantins goed voor scheepvaart. Het Congres maakte bovendien ruimte voor een 933 kilometer lange spoorlijn door een Amazone-reservaat. Cargill en andere bedrijven trokken zich eind vorig jaar terug uit het vrijwillige Amazone-sojamoratorium, waardoor volgens onderzoek mogelijk 13 miljoen hectare bos voor ontbossing in aanmerking komt.

De toekomst van Santo Afonso blijft daardoor onzeker. Een mogelijke machtswisseling kan de aanleg van exportinfrastructuur versnellen, omdat oppositiekandidaat Flávio Bolsonaro heeft beloofd milieuregels te versoepelen. De bewoners zeggen desondanks te blijven strijden voor een eerlijk overleg en bescherming van hun grondgebied.