Invloedrijke documentairemaker Wiseman liet beelden voor zichzelf spreken
In dit artikel:
De Amerikaanse documentairemaker Frederick Wiseman is afgelopen maandag op 96‑jarige leeftijd overleden. Wiseman stond bekend als de meester van de observerende documentaire: decennialang maakte hij lange, nauwgezette films over instituties — van gevangenissen en militaire opleidingskampen tot ziekenhuizen, scholen, musea, bibliotheken en restaurants — waarin hij zonder kunstlicht, voice‑over, interviews of muziek het dagelijks functioneren vastlegde en zelf maandenlang monteerde.
Geboren op nieuwjaarsdag 1930 in Boston, studeerde hij rechten aan Yale en werkte als docent voordat hij in 1967 met Titicut Follies debuteerde, een schokkende reconstructie van de toestand in een inrichting voor geesteszieke gevangenen die in de Verenigde Staten lange tijd verboden bleef. Zijn oeuvre omvat bijna vijftig films en leverde hem in 2016 een ere‑Oscar op. Zijn laatste film verscheen in 2023: Menus‑Plaisirs – les Troisgros, over een Frans driesterrenrestaurant.
Typisch voor Wiseman waren de lengte en de precisie van zijn werk: films varieerden van ongeveer anderhalf uur tot zes uur, en soms kwamen honderden uren filmmateriaal samen tot een enkele lange montage — voor La Danse draaide hij bijvoorbeeld 150 uur beeldmateriaal terug tot bijna drie uur. Over zijn werkwijze zei hij dat hij ruimte nodig had om complexiteit te tonen: „Ik ben geïnteresseerd in complexiteit, en daarvoor heb ik ruimte nodig.” Hij stelde ook dat elk beeld in de montage een eigen, verklaarbare plek moet hebben: „Van elk beeld in de film moet ik voor mezelf kunnen verwoorden waarom het in de film zit…”
Thema’s als ongelijkheid, bureaucratische knelpunten, machtsmisbruik en de positie van kwetsbare mensen recureren in zijn films, maar ook de troost en betekenis van cultuur. Hoewel Wiseman niet primair op onthulling uit was, leidde zijn onopgesmukte kijk vaak tot blootlegging van misstanden — van de ontmenselijking in militaire training tot de erbarmelijke omstandigheden in instellingen. Zijn controlevrije, observatiegedreven stijl beïnvloedde generaties documentairemakers en had bijvoorbeeld impact op scènes in Stanley Kubricks Full Metal Jacket.
Wiseman werkte internationaal: hij maakte films over de Parijse Opéra, de Comédie‑Française, de National Gallery in Londen en de New York Public Library. Over Ex‑Libris (2017) merkte hij later op dat politieke veranderingen de film extra lading gaven: de waarden van een openbare bibliotheek vielen op scherp tegenover recente antidemocratische tendensen. Zijn nalatenschap is een omvangrijk, analytisch archief van hoe instituties en mensen in de twintigste en eenentwintigste eeuw functioneren.