Instellingen voor mensen met dementie worstelen met opendeurenbeleid
In dit artikel:
De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) concludeert uit een steekproef onder 35 verpleeghuizen en in totaal 113 zorgafdelingen dat veel locaties nog steeds deuren op slot houden, ondanks de Wet zorg en dwang die bewoners – ook met dementie – het recht geeft om zelfstandig naar buiten te gaan. De wet had al in 2020 moeten worden ingevoerd, uitvoering liep vertraging op door corona, en hoewel de inspectie in 2024 opnieuw aandrong op naleving, is er twee jaar later weinig vooruitgang.
Zorginstellingen houden deuren vaak dicht uit angst voor ongevallen of wegloopincidenten; de berichtgeving over bewoners die afgelopen winter in Soest, Harderwijk en Zevenaar in de kou omkwamen wordt als reden genoemd. De IGJ relativeert dat zulke dodelijke incidenten zelden voorkomen en stelt dat vrijheid en kwaliteit van leven zwaarder moeten wegen dan absolute veiligheid. Andere veelgenoemde barrières zijn bouwkundige beperkingen, gevaarlijk verkeer bij de locatie en kosten voor aanpassingen—argumenten die de inspectie niet zonder meer accepteert. Beperkingen zouden persoonsgebonden moeten worden en onderdeel van goede, op maat gemaakte zorg.
Handhaving blijkt complex: de IGJ legt verscherpt toezicht of berispingen alleen op als ze geen vertrouwen heeft in verbetering en wil zoveel mogelijk via verbeterafspraken werken. Boetes worden vooralsnog niet uitgedeeld; wanneer er iets misgaat kijkt de inspectie of instellingen ervan leren, maar terugvallen op het simpelweg op slot doen van alle deuren is onaanvaardbaar.
Praktische oplossingen en drempels komen eveneens aan bod. Sommige locaties experimenteren met technologie zoals gezichtsherkenningscamera’s of persoonlijke polsbandjes die toegangsrechten per bewoner regelen. Juristen en onderzoekers pleiten voor een omkering van de gebruikelijke gedachtegang: uitgangspunt moet zijn dat iedereen naar buiten mag tenzij er concrete redenen zijn om dat te beperken, het gaat immers om mensenrechten. Er bestaan veel vooroordelen over wat mensen met dementie daadwerkelijk doen buiten; de meesten blijven dichtbij de deur of zitten op een bankje.
Werkdruk en personeelstekort bemoeilijken maatwerk: verzorgenden zeggen dat tijdsgebrek en verantwoordelijkheid ten opzichte van familie het lastig maken om individuele vrijheden toe te staan. Beroepsvereniging V&VN steunt het uitgangspunt van vrijheid maar stelt dat de wet praktisch moeilijk uitvoerbaar is en dat de emotionele impact bij incidenten groot is. Psycholoog Melanie van der Velde benadrukt de meerwaarde van buitenruimte en vitale tuinen voor kwaliteit van bestaan, maar waarschuwt dat ook toegangsroutes, inrichting en training van zorgteams moeten worden aangepakt. Volgens betrokkenen is een cultuuromslag nodig, maar die gaat traag en vergt investering in personeel, infrastructuur en beleid op persoonsniveau.