Inspectie zet rechter buitenspel en overtreedt de wet onder druk van boerenlobby
In dit artikel:
De NVWA behandelt Woo-verzoeken sinds medio 2024 op een nieuwe manier waardoor onafhankelijke voorlopige rechterlijke toetsing in veel zaken is komen te vervallen. Die werkwijze — aanvankelijk stilletjes ingevoerd en later uitgebreid — voorkomt dat derden (meestal boeren) nog routinematig een voorlopige voorziening kunnen aanvragen om openbaarmaking van documenten te blokkeren. Daardoor wordt het voor journalisten, activisten en burgers lastiger om informatie over mogelijke misstanden in de landbouw te verkrijgen.
Wat gebeurde en wanneer
- In een interne nota van 24 juni 2024 stelde de NVWA dat er ‘Lef’ nodig was om de nieuwe aanpak te voeren; kort daarvoor speelde politiek debat rond landbouw en openbaarheid.
- Een concreet voorbeeld: een Woo-verzoek uit april 2023 over het slachten van hoogzwangere koeien leidde tot bezwaren van 123 boeren; vijftig dienden voorlopige voorzieningen in. Volgens de NVWA veroorzaakten die procedures een grote administratieve last en zouden rechters door capaciteitsgebrek vaak toewijzen.
- Om tijd en kosten te besparen besloot de NVWA in 2024 de praktijk te draaien: bij veel verzoeken publiceert zij geen documenten zolang bezwaarprocedures lopen, zonder dat derden de tijdelijke rechterlijke maatregel hoeven aan te vragen. Vanaf mei 2025 werd die werkwijze ook toegepast bij kleinere zaken.
- Het ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK), bevoegd voor de Woo, was pas in september 2025 op de hoogte; BZK zegt sindsdien met de NVWA in gesprek te zijn.
Waarom dit relevant is
- De voorlopige voorziening is een juridisch instrument waarmee derden snel een rechter kunnen vragen publicatie tijdelijk te blokkeren. Dat biedt verzoekers (zoals journalisten en ngo’s) ook een tegenmiddel: de voorzieningenrechter kan immers direct oordelen dat openbaarmaking wel moet plaatsvinden. Door dat mechanisme deels uit te schakelen verdwijnt een onafhankelijke, snelle toetsing door de rechter.
- Volgens interne NVWA-juristen en twee onafhankelijke bestuursrechtjuristen (Cornelis van der Sluis en Annemarie Drahmann) botst de nieuwe werkwijze met ten minste twee wetten: de Woo en de Algemene wet bestuursrecht. De NVWA concludeerde zelf in documenten dat het niet volledig in overeenstemming is met die regels, maar vond het toch een “te billijken afwijking”.
Belanghebbenden en druk
- LTO Nederland speelde een actieve rol: de organisatie riep leden op bezwaar te maken bij Woo-verzoeken en leverde zelfs kant-en-klare bezwaarschriften en voorbeelden van voorlopige voorzieningen. LTO vroeg later expliciet aan de NVWA om standaard pas na de bezwaarprocedure te publiceren.
- Politieke ontwikkelingen speelden mee: tijdens een Kamerdebat op 21 mei 2025 werd een motie aangenomen die oproept de voorlopige voorziening overbodig te maken zolang er een wetswijziging ligt. Nieuwe kabinetwisselingen en ministers (onder wie een minister van BZK die kritisch staat tegenover de Woo) vergroten de politieke druk om regels voor openbaarheid te herzien.
Gevolgen en kritiek
- Experts waarschuwen dat de werkwijze de transparantie aantast en het democratisch controlerende vermogen van samenleving en pers ondermijnt. Indieners van verzoeken verliezen een effectief instrument om snelle openbaarmaking af te dwingen; publicatie kan daardoor maandenlang worden vertraagd.
- BZK zegt dat voor een structurele verandering een wetswijziging nodig is; tegelijk ontbreekt tot nu toe een duidelijke reactie van de NVWA op de aantijgingen dat zij de wet overtreedt en de Kamer niet informeerde.
Kortom: de NVWA heeft, uit efficiencyoverwegingen en op verzoek van sectorbelangen, een praktijk ingevoerd die de voorlopige rechterlijke toets bij Woo-zaken grotendeels omzeilt. Dat levert minder werkdruk op voor toezichthouder en bezwaarmakers, maar roept fundamentele vragen op over wettigheid, parlementaire informatieplicht en het recht van burgers en journalisten op tijdige inzage in overheidsinformatie over de agrarische sector.