In Trumps nieuwe wereldorde komt het internationaal recht op een zijspoor
In dit artikel:
Veel internationale juristen noemen de recente Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran een schending van het internationaal recht. Universitair hoofddocent Marieke de Hoon stelt dat met deze acties "de hoeksteen van de internationale rechtsorde" — het verbod op het gebruik van geweld tegen de soevereiniteit en territoriale integriteit van staten — wordt aangetast. Volgens haar en hoogleraar Larissa van den Herik gelden de twee door het VN-statuut toegestane uitzonderingen niet: er is geen resolutie van de VN-Veiligheidsraad die toestemming geeft, en er is geen sprake van een onmiddellijke of feitelijke zelfverdedigingssituatie vanuit Iran richting de VS of Israël.
De kritiek richt zich zowel op de rechtmatigheid van de strikes zelf als op het bredere functioneren van de Verenigde Naties. De Veiligheidsraad, bedoeld als hoeder van internationale vrede en veiligheid, is vaak geblokkeerd door het veto van een van de vijf permanente leden (VS, Rusland, China, VK, Frankrijk). De laatste jaren zijn die vetorechtigingen extra zichtbaar geworden door conflicten als de oorlog in Oekraïne en de humanitaire crisis in Gaza, waarbij resoluties werden tegengehouden — soms ook door de VS zelf. Die structurele blokkade maakt de Raad volgens critici in de praktijk vrijwel machteloos.
Politiek speelt verder mee dat de VS onder Trump alternatieve instituties probeert te bouwen, zoals een onlangs opgerichte Vredesraad, met steun van voornamelijk autocratische staten. Dit past in een breder patroon waarbij westerse normen over internationaal recht en territoriale integriteit lijken te schuiven, meent De Hoon. Zij waarschuwt dat dit een gevaarlijk precedent schept en bij landen in het mondiale zuiden leidt tot het verwijt van een dubbele standaard: het Westen handhaaft regels als het haar uitkomt, maar negeert ze anders.
Binnen Nederland is er begrip voor de Amerikaanse en Israëlische zorgen over het Iraanse regime, zoals uit uitspraken van minister Berendsen blijkt. Tegelijk wordt door deskundigen benadrukt dat het nalaten van veroordeling of handelen tegen deze schendingen het internationale recht verzwakt en machtigen vrijspel kan geven. Van den Herik pleit daarom voor een proactieve koers: Nederland en Europa zouden, samen met andere landen, rond de VN moeten gaan staan om de organisatie en de internationale rechtsorde te beschermen en te verstevigen.