In 'Onder dieren', de nieuwe roman van Nobelprijswinnares Elfriede Jelinek, nemen de dieren het woord
In dit artikel:
Elfriede Jelineks nieuwe boek *Onder dieren* laat zich volgens de bespreking beter lezen als een aanklacht dan als een klassieke roman. In meer dan twintig wervelende monologen voeren dieren het woord over schulden, vastgoed, consumptie en de verwoestende werking van het kapitalisme. Ze zijn tegelijk daders en slachtoffers: boos, angstig, cynisch, verdrietig en soms geestig.
De duiven openen met beschouwingen over schulden en rentetarieven en verwijzen naar de Oostenrijkse vastgoedondernemer René Benko. Die werd in september veroordeeld tot tweeënhalf jaar cel wegens fraude, corruptie en het verbergen van bezittingen. Zijn ondergang geldt als het grootste faillissement uit de Oostenrijkse geschiedenis. Ook andere dieren verbinden hun ervaringen aan financiële druk: zo spreekt een koe over hypotheken en een varken over dieren die door mensen worden opgegeten. De dieren zijn echter niet alleen slachtoffers. Ze nemen zelf macht, geweld en hebzucht voor hun rekening; de vossen worden bijvoorbeeld afgeschilderd als roofzuchtige opportunisten.
Het belangrijkste personage is uiteindelijk geen dier, maar geld. Jelinek stelt het voor als een zelfstandig wezen dat in banken wordt geboren, zichzelf voortdurend voortbrengt en toch nooit een belofte inlost. Mensen moeten hun hele leven vertrouwen op iets wat ze nooit volledig kunnen begrijpen. Geld en dood worden zo voorgesteld als twee kanten van dezelfde destructieve familie.
De vele dierenstemmen bieden geen eenduidige moraal. Ze zijn soms nauwelijks van elkaar te onderscheiden en blijven even onbetrouwbaar als een hypotheekverstrekker of huisbaas. De lezer moet zelf bepalen wat de scherpe, absurde observaties betekenen. Jelinek bouwt daarbij voort op filosofische en economische ideeën van onder anderen Marx en Plato, en stelt via de filosoof Parmenides de vraag hoe iets wat niet lijkt te bestaan, zoals Benko’s vermogen, eerst enorm kan groeien en daarna weer verdwijnen.
De vertaling van Inge Arteel maakt de monologen volgens de recensent levendig. Het resultaat is een beklemmende leeservaring die de lezer uitgeput en ontregeld achterlaat. Daarmee weerspiegelt het boek precies de uitwerking die Jelinek aan het kapitalisme toeschrijft. In augustus ging in Salzburg bovendien al een theaterversie van *Onder dieren* in première.
Vandaag Inside: Johan Derksen hekelt ingreep RTL na politieke uitspraken Meilandjes: ‘Mogen toch een mening hebben?!'