In een normale democratie zou Netanyahu allang van het toneel zijn verdwenen. Waarom niet in Israël?

In dit artikel:

Bij de Israëlische verkiezingen van dinsdag heeft geen enkel politiek blok een meerderheid behaald. De Likoed-partij van premier Benjamin Netanyahu bleef met 26 zetels de grootste, ondanks een verlies van zes zetels. Zijn extreemrechtse coalitie komt echter acht zetels tekort voor de benodigde meerderheid van 61. Ook het zogenoemde Blok van de Verandering, een alliantie van vier centrumlinkse en rechtse partijen onder leiding van oud-legerchef Gadi Eisenkot, kan zonder steun van andere partijen geen regering vormen. Het blok behaalde dertien zetels te weinig; Eisenkots partij Yashar bleef met 21 zetels achter bij de peilingen.

De grote verrassing was de opkomst van de Arabische partijen, die samen 19 zetels veroverden: twaalf voor de Joint List en zeven voor Ra’am van Mansour Abbas. Vier jaar geleden hadden zij gezamenlijk slechts tien zetels. Zonder hun steun lijkt geen werkbare regering mogelijk, maar zowel Netanyahu als Eisenkot heeft samenwerking met hen uitgesloten of politiek moeilijk gemaakt. Daardoor blijft een uitweg uit de patstelling voorlopig onzeker.

Volgens de analyse ging de verkiezingscampagne nauwelijks over Israëls oorlogshandelingen in Gaza, de bezette Westelijke Jordaanoever of het geweld in Libanon, Syrië en Iran. Het debat draaide vooral om veiligheid, het trauma van de Hamas-aanval van 7 oktober 2023 en de vraag wie Israël tegen nieuwe terreuraanslagen zou kunnen beschermen. Netanyahu stelde zich daarbij op als de enige politicus die het land veilig zou kunnen houden. Zijn slogan, ‘Rechts of Palestina’, koppelde een stem op rechts aan angst voor een Palestijnse staat en een nieuw 7 oktober.

Netanyahu voerde daarnaast een harde campagne tegen Palestijnse burgers van Israël, die ongeveer 21 procent van de bevolking vormen. Hij beschuldigde hen en Mansour Abbas ervan een regering onder Eisenkot te willen beïnvloeden. Ook viel hij alles aan wat hij als links beschouwt en schilderde hij politieke tegenstanders en instellingen af als medestanders van Hamas. Twee dagen voor de verkiezingen verspreidde hij bovendien een door kunstmatige intelligentie gemaakte afbeelding van een nucleaire explosie boven Tel Aviv, waarmee hij het gevaar van Iran benadrukte.

De premier wordt in het artikel ook verantwoordelijk gehouden voor ernstig politiek falen rond 7 oktober. Hij steunde de financiering van Hamas door Qatar, zonder te beseffen dat het geld volgens de analyse mede werd gebruikt voor de voorbereiding van de aanval, en zou waarschuwingen hebben genegeerd. Netanyahu wordt bovendien vervolgd wegens drie gevallen van corruptie. Hij verwerpt die beschuldigingen als politieke vervolging en beweert dat een vermeende ‘deep state’ van linkse netwerken binnen justitie en veiligheidsdiensten hem tegenwerkt. Een onafhankelijke staatscommissie die zijn verantwoordelijkheid voor 7 oktober moet onderzoeken, wil hij niet instellen.

Tegelijk probeert zijn regering de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht terug te dringen. Het hooggerechtshof heeft bepaald dat de vrijstelling van ultraorthodoxe mannen van militaire dienst moet eindigen. Die kwestie is extra explosief omdat het leger door de oorlogen met een tekort aan soldaten kampt, terwijl veel ultraorthodoxe jongeren niet worden opgeroepen en vooral religieus onderwijs volgen. Hun rabbijnen dreigen Netanyahu’s coalitie niet langer te steunen als de vrijstelling verdwijnt. Volgens de auteur probeert hij daarom uitzonderingen en extra subsidies te regelen; zonder de ultraorthodoxe partijen zou zijn coalitie veertien zetels verliezen.

Dat Likoed toch de grootste partij werd, verklaart de analyse uit de verdere verrechtsing van Israël, die na 7 oktober nog sterker is geworden. Netanyahu kan rekenen op een loyale achterban, steun van Donald Trump en kiezers die vrezen dat een regering-Eisenkot ruimte zou maken voor een Palestijnse staat. Ook veel jonge kiezers kennen geen andere premier en stemmen uit gewoonte of angst voor het onbekende op Netanyahu.

Arabische Israëliërs gingen deze keer juist massaal stemmen. Zij ervaren volgens het artikel de gevolgen van racistisch beleid, achterstelling, gebrekkige infrastructuur en hoge criminaliteit, waartegen de politie onvoldoende optreedt. Hun grotere vertegenwoordiging kan beslissend zijn, maar de politieke uitsluiting van Arabische partijen blijft een belangrijk obstakel. De verkiezingen hebben daarmee vooral de diepe verdeeldheid van Israël blootgelegd: Netanyahu is niet verslagen, maar evenmin in staat gebleken zonder nieuwe bondgenoten te regeren.