In de schaduw van de macht: politiek assistenten spelen nu een sleutelrol
In dit artikel:
Elke Prinsjesdag sturen oud-politiek assistenten Jack de Vries en Kees Berghuis elkaar nog een tevreden appje als de koning de troonrede afsluit met de traditionele bede om kracht en Gods zegen — een formulering die volgens beide mannen uit hun koker komt. In 2002, toen zij als politiek assistenten werkten voor respectievelijk CDA-premier Jan Peter Balkenende en VVD-minister Gerrit Zalm, kregen zij de opdracht een formulering te vinden die zowel de herstelwens van Balkenende naar 19e-eeuwse tradities tegemoetkwam als niet-gelovigen niet zou buitensluiten. De bede was tijdens de kabinetten van PvdA-premier Wim Kok van het toneel verdwenen en bleef sindsdien elk jaar in de troonrede staan.
Het artikel gebruikt die anekdote als opstap naar een breed portret van de politiek assistent (PA): een onmisbare, maar vaak onzichtbare schakel in Haagse besluitvorming. PAs fungeren als de ogen en oren van bewindspersonen, bereiden alle besluiten voor, voeren achter-de-schermen gesprekken in de Tweede Kamer en proberen verrassingen en politieke schade te voorkomen. Ze zijn ook vertrouwenspersoon en ontluchtingsventiel voor ministers: emoties en frustraties kunnen bij hen vrijer worden geuit dan tegenover ambtenaren. Een officiële functieomschrijving ontbreekt; taken verschillen per bewindspersoon.
Belangrijke kenmerken: PAs zijn ambtenaren in dienst van het ministerie, niet van de partij, maar partijen kiezen vaak mensen met partijervaring (woordvoerder, beleidsmedewerker) als assistent. Veel politieke carrières beginnen of krijgen vaart in die rol — voorbeelden uit eerdere generaties zijn onder meer Sophie Hermans, Bart van den Brink en Hugo de Jonge, die allemaal ooit politiek adviseur waren. Sommige bewindspersonen halen vertrouwde medewerkers mee; voorbeelden dit kabinet zijn Berendsen (Buitenlandse Zaken), Hermans (Volksgezondheid) en Vijlbrief (Sociale Zaken). Staatssecretaris Derk Boswijk maakte deze week expliciet reclame voor zijn ervaren PA Stefan via Instagram.
De verwachting is dat PAs in het huidige minderheidskabinet vooral belangrijk worden omdat bewindspersonen meer moeten zoeken naar meerderheden en vooraf veel moeten afstemmen. De Vries benadrukt dat veel regelen achter de schermen onvermijdelijk is: niet alles kan in de openbaarheid plaatsvinden. Tegelijkertijd stelt premier Jetten dat hij wil samenwerken met de hele Tweede Kamer — een spanningsveld tussen openbaarheid en het pragmatisme van achterkamergesprekken dat de rol van de PA extra relevant maakt.