In de nieuwe collectiepresentatie van het Van Abbemuseum is de hegemonie van de mannelijke ster-kunstenaar echt voorbij

In dit artikel:

Ter gelegenheid van zijn negentigjarig bestaan presenteert het Van Abbemuseum vanaf 26 augustus 2026 de tentoonstelling *Collectie als kosmos*. Daarin zijn 250 werken geselecteerd uit een collectie van ongeveer 3.600 objecten. De presentatie verlaat de chronologische kunstgeschiedenis en ordent de werken volgens associatieve ‘constellaties’: bezoekers worden uitgenodigd zelf verbanden te leggen tussen kunstwerken uit verschillende tijden, plaatsen en tradities.

Dat levert verrassende combinaties op. In de Andromeda-zaal hangen onder meer Francis Bacon, Mondriaan, Van Doesburg en Beuys naast elkaar. Het zeventiende-eeuwse schilderij *Andromeda* van Guercino wordt verbonden met een hedendaagse geluidsinstallatie van Femke Herregraven. Ook zijn in elke zaal kleine vitrines te zien met persoonlijke objecten, gekozen door mensen die bij het museum betrokken zijn. Die toevoegingen zijn sympathiek, maar de verbanden zijn volgens de recensent soms zo subjectief dat ze eerder verwarren dan uitnodigen tot aandacht.

De zaal rond ‘spiegelingen’ werkt overtuigender. Werken van onder anderen Marc Chagall, Ansuya Blom, Bernd Lohaus, Taus Makacheva en Mike Kelley worden gekoppeld via paren, dubbelgangers en reflecties. Een spiegel beïnvloedt bijvoorbeeld de manier waarop bezoekers naar Chagalls werk kijken. Ook is er aandacht voor minder bekende perspectieven en geschiedenissen, zoals een installatie van Glenda Martinus over de Curaçaose arbeidersopstand tegen Shell in 1969.

Het museum wil nadrukkelijk publieksvriendelijk en toegankelijk zijn. De tentoonstelling bevat braille, geurkastjes, geluidswerken en audio-uitleg. Kleurrijke zalen en zachte poefjes vervangen de traditionele museuminrichting. Veel werken zijn klein en subtiel, waardoor de nadruk minder ligt op de gevestigde, vaak mannelijke ‘sterren’ uit de kunstgeschiedenis. In de zaal *Beginners curiosity* hangen werken op kinder- en rolstoelhoogte en nodigen speelsculpturen van Paul Panhuysen bezoekers uit tot verbeelding. Er is ook werk van kinderen die de oorlog in Kosovo overleefden.

De aanpak heeft echter een keerzijde. Door de historische context en chronologie los te laten, kan de tentoonstelling voorkomen dat bezoekers begrijpen waarom en onder welke omstandigheden kunstwerken zijn gemaakt. Sommige verbanden blijven los of essayistisch, terwijl bepaalde zalen overvol zijn en informatie vooral in een folder te vinden is. De slotzaal *Kosmische Tijden* toont bijvoorbeeld uiteenlopende werken naast elkaar, maar de aparte hoek voor de historische Russische avant-garde roept vragen op over de gekozen ordening.

*Collectie als kosmos* probeert zo niet alleen de tijdlijn, maar ook de hiërarchie van de collectie te doorbreken: geen werk wordt vanzelf als belangrijker aangewezen dan een ander. Dat geeft bezoekers vrijheid en kan leiden tot open, democratische kijkervaringen, maar soms ook tot stuurloosheid. De rijke collectie en de vele sterke werken blijven desondanks de belangrijkste troef van de presentatie.