In Brazilië wisten de aanhangers van de linkse president Lula de verkiezingen te kantelen. 'Hoe hebben we dit geflikt?'

In dit artikel:

De Braziliaanse president Luiz Inácio Lula da Silva heeft de presidentsverkiezingen verrassend gewonnen van de extreemrechtse Flávio Bolsonaro. Na de eerste ronde van 4 oktober leek Lula vrijwel kansloos: voor het eerst in de Braziliaanse geschiedenis verloor een kandidaat die in de eerste ronde aan de leiding stond uiteindelijk de tweede ronde. Toch draaide de uitslag om. Lula kreeg 51,79 procent van de stemmen, tegenover 48,21 procent voor Bolsonaro. Zijn nieuwe ambtstermijn begint volgens de verkiezingsautoriteiten op 5 januari.

De overwinning kwam tot stand na drie weken van intensieve mobilisatie. In steden als Rio de Janeiro vonden honderden pro-Lula-demonstraties plaats. Aanhangers voerden campagne op straat, spraken familieleden en buren aan en verspreidden massaal creatieve filmpjes via sociale media. Een WhatsApp-groep van parlementslid André Janones, ‘de soldaten van Lula’, groeide uit tot meer dan tien miljoen leden. Vooral jongeren binnen de Arbeiderspartij kregen daardoor ruimte om de traditionele, weinig digitale campagne van de 81-jarige Lula aan te vullen.

Ook op de verkiezingsdag ontstond strijd. Busmaatschappijen en vooral rechtse lokale bestuurders zouden het openbaar vervoer hebben beperkt of stilgelegd, waardoor veel arme kiezers niet naar de stembus konden. Lula’s campagne diende daarover een klacht in, maar de voorzitter van het verkiezingshof, een door voormalig president Jair Bolsonaro benoemde rechter, greep aanvankelijk niet in. Burgers brachten gestrande kiezers daarop zelf met auto’s en busjes naar de stemlokalen. Later bepaalde het Hooggerechtshof dat de locaties langer open moesten blijven, al sloten sommige bureaus volgens het artikel toch om vijf uur.

Flávio Bolsonaro gebruikte de ontstane verwarring om de uitslag aan te vechten. Kort na zijn nederlaag zei hij de verkiezingsuitslag niet te erkennen en vroeg hij het verkiezingshof om de stemming ongeldig te verklaren. TSE-voorzitter Kassio Nunes Marques bevestigde echter dat Lula was herkozen. Daarmee lijkt een juridische ommekeer voor Bolsonaro weinig waarschijnlijk, ondanks protesten en beschuldigingen vanuit zijn kamp.

Lula’s eerste campagne draaide vooral om zijn sociale beleid. Als president tussen 2003 en 2011 hielp hij volgens zijn aanhangers miljoenen mensen uit de armoede, breidde hij sociale programma’s uit en maakte hij zwarte studenten toegang tot universiteiten mogelijk. In zijn derde regeerperiode daalde de ontbossing in de Amazone sterk. Die prestaties wisten veel kiezers echter niet te raken. Inflatie, dalende koopkracht, internationale spanningen en Amerikaanse handelstarieven maakten vooral mensen in arme stadswijken ontevreden over de zittende regering.

Een belangrijke groep voormalige Lula-aanhangers, onder wie jongeren en lagere middenklassers die eerder uit de armoede waren opgeklommen, schoof daarom naar rechts. Zij zien zichzelf vaker als zelfstandige ondernemers en hechten meer waarde aan onafhankelijkheid dan aan sociale zekerheid. Het campagneteam van Lula wist deze kiezers aanvankelijk slecht via internet te bereiken. De digitale campagne van Janones en de inzet van jongere activisten brachten daar verandering in.

De verkiezing werd bovendien voorgesteld als een keuze tussen democratie en een mogelijke machtsgreep van binnenuit. Jair Bolsonaro werd vorig jaar tot meer dan 27 jaar gevangenisstraf veroordeeld wegens het beramen van een militaire coup. Flávio had beloofd zijn vader amnestie te verlenen en hem terug te brengen naar het presidentiële paleis. Volgens critici zou hij met zijn sterke positie in het Congres de grondwet en de rechterlijke macht kunnen ondermijnen. Zijn positieve houding tegenover de militaire dictatuur en kolonel Brilhante Ustra versterkte die vrees.

Tijdens televisiedebatten viel Flávio Lula persoonlijk aan, onder meer vanwege de verloren pink die Lula bij een fabrieksongeluk opliep. Lula reageerde door te benadrukken dat hij als minderjarige in een fabriek werkte en dat Flávio nooit de ervaringen van arbeiders had gekend. Voor veel Lula-aanhangers werd dat moment symbolisch voor de tegenstelling tussen een vakbondsman uit de arbeidersklasse en een politiek erfgenaam van de Bolsonaro-familie.

Na de bekendmaking van de uitslag vierden miljoenen Brazilianen de overwinning met vuurwerk, muziek en het bekende Lula-gebaar. Veel aanhangers beschouwen de onverwachte ommekeer als een gezamenlijke overwinning van demonstranten, vrijwilligers en kiezers die de democratie wilden verdedigen.