'Ik laat mijn schapen niet opeten.' Honden helpen herders de kudde te beschermen tegen hun wilde voorouders
In dit artikel:
Op de Elspeter Heide op de Noordelijke Veluwe zetten Nederlandse herders sinds enkele jaren kuddebeschermingshonden in om schapen te beschermen tegen teruggekeerde wolven. Herders als Daphne van Zomeren en Marc Baars werken met een combinatie van bordercollies voor het drijven en grote Spaanse mastins of aanverwante berghonden die als statige wachters tussen de schapen staan. De eerste Nederlandse wolvenroedel vestigde zich rond 2019 nabij de Veluwe; sindsdien zijn er meerdere roedels in het gebied en vinden herders herhaaldelijk wolven bij hun kuddes.
De omschakeling naar beschermingshonden kwam niet meteen: aanvankelijk dachten herders dat wolven vooral ’s nachts toesloegen, maar zichtbare dagaanvallen lieten zien dat het risico groter is. Na een incident waarbij Baars een schaap verloor, schakelden zij hulp in van expert Ray Dorgelo (Canine Efficiency). De provincie Gelderland financiert het project deels, ondanks aanvankelijke terughoudendheid vanwege vooroordelen over deze honden. Van Zomeren ervaart dat de mastins hun werk doen: wolven zijn meerdere keren in de buurt geweest, maar dankzij de honden zijn tot nu toe geen schapen gepakt.
Praktisch functioneren de rassen verschillend: bordercollies werken obsessief precies op commando en houden de kudde bijeen, terwijl mastins voornamelijk op instinct en dreiging reageren, waarschuwen en bij confrontatie met een indrukwekkende houding afschrikken. Dorgelo benadrukt dat het niet gaat om kunstjes aanleren, maar om te voorkomen dat puppy's verkeerde patronen ontwikkelen; goed socialiseren met herder, kudde en omgeving is cruciaal. Fouten in socialisatie — bijvoorbeeld pups die te veel alleen met schapen worden gelaten — kunnen leiden tot ongewenst, mensenschuw of juist ongeremd gedrag.
De inzet van beschermingshonden is geen wondermiddel: er blijven incidenten en verliezen voorkomen niet volledig. Wel beperken de honden de schade door wolven weg te jagen en ontmoedigen ze herhaaldelijke aanvallen. Dorgelo pleit ervoor honden al vóórdat wolven zich permanent vestigen bij kuddes te introduceren; hij ziet bovendien behoefte aan bredere erkenning en financiële ondersteuning van dit instrument door de overheid. Inmiddels zijn er in Nederland enkele tientallen kuddebeschermingshonden actief en groeit de vraag.
Een opvallende bottleneck is niet de wolf maar het gedrag van recreanten. Het publiek dat de Veluwe bezoekt — wandelaars, hardlopers, mountainbikers, ruiters en mensen met huisdieren — negeert soms afstandsregels, nadert kuddes of probeert honden te aaien of te voeren. Zulke confrontaties kunnen leiden tot ongelukken, negatieve publiciteit en stress bij honden en herders. Dorgelo en Van Zomeren stellen voor begrazingsplaatsen tijdelijk af te sluiten wanneer een kudde aanwezig is en roepen op tot beter publieksonderwijs: begrijp wat hondencommunicatie betekent en voed ze niet.
De reportage plaatst het recente gebruik van berghonden ook in een langere context van domesticatie en hondenliefde: beschermingshonden lijken qua roedeldynamiek dichter bij wolven te staan dan veel huishonden en hebben een grotere zelfstandigheid. Tegelijk werken culturele pedomorfe trekken — onze neiging huisdieren als eeuwige puppy’s te behandelen — vaak averechts, denk aan mensen die wolven voeren of brood aan bewakingshonden geven. Zulke handelingen scheppen probleemwolven en probleemhonden.
Kanttekeningen uit de literatuur en praktijk komen aan bod: historische bewijzen dat vee door honden werd bewaakt, studies over domestication en genetische veranderingen, en voorbeelden van misverstanden rond ‘hands-off’-methodes voor pupopvoeding die in het buitenland tot mensenschuwe beschermingshonden leidden. De kernboodschap van de betrokkenen is concreet: kuddebeschermingshonden werken en maken herdersschap binnen wolventerritorium mogelijk, maar slagen alleen bij juiste begeleiding van de honden en bij een publiek dat zijn gedrag aanpast. Educatie, beleid en financiële steun zijn volgens hen nodig om schaapskuddes, honden en mensen veilig naast wolven te laten bestaan.