'Ik gebruik horror om me van mijn eigen schaamte te bevrijden'

In dit artikel:

Jane Schoenbrun gebruikt cinema om ervaringen rond identiteit, vervreemding en trans-zijn te onderzoeken. De 39-jarige Amerikaanse regisseur en scenarist, die zich als non-binair identificeert, maakte tot nu toe drie speelfilms. Die vormen samen een indirect portret van verschillende fases in hun leven, zonder traditionele autobiografie te worden. Schoenbruns surrealistische stijl leverde een cultstatus op en bewondering van onder anderen Paul Schrader, Emma Stone en Martin Scorsese.

De nieuwste film, Teenage Sex and Death at Camp Miasma, ging in Cannes in première als openingsfilm van Un Certain Regard en won daar de Queer Palm. De horrorkomedie volgt Kris, een feministische filmmaker die een nieuwe versie wil maken van een fictieve horrorserie die inmiddels als seksistisch en transfoob geldt. Ze probeert daarvoor de teruggetrokken hoofdrolspeelster uit de oude films te benaderen. Hannah Einbinder speelt Kris, terwijl Gillian Anderson de voormalige horrorster vertolkt. Hun aanvankelijk voorzichtige ontmoeting groeit uit tot een intens en steeds gewelddadiger samenspel, waarin de film oude ideeën over vrouwen, seks en verlangen opnieuw bekijkt.

Anderson had voor Schoenbrun bovendien een persoonlijke betekenis. Als kind schreef de filmmaker fanfictie rond The X-Files, waarin Anderson Dana Scully speelde. De ontmoeting in Cannes voelde daardoor als een confrontatie met een figuur uit de jeugd, al bleek Anderson in werkelijkheid heel anders dan haar bekende personage. Volgens Schoenbrun ontdekten sommige lesbische vrienden mede dankzij Anderson dat ze zich tot vrouwen aangetrokken voelden.

Ook de eerdere films sluiten aan bij Schoenbruns levensverhaal. In We’re All Going to the World’s Fair uit 2021 zoekt een eenzaam meisje via online uitdagingen naar verandering en een nieuwe identiteit. Het internet wordt daarin niet alleen als bedreigend, maar ook als een plek voor experiment en contact weergegeven. I Saw the TV Glow uit 2024 gaat over twee jongeren die volledig opgaan in een bovennatuurlijke televisieserie. Schoenbrun maakte die film ongeveer een jaar na de start van hormoontherapie. De lichamelijke en mentale ontregeling van die periode werd erin verwerkt, evenals het latere gevoel dat er ruimte ontstaat om jezelf te worden.

Camp Miasma ontstond volgens de filmmaker na de transitie, vanuit een sterker gevoel van vrijheid. De film is geworteld in Schoenbruns langdurige liefde voor horror, die begon met televisie, videotheken en zelfgemaakte slashers uit de jaren negentig. Vooral het rituele karakter van het genre spreekt aan: samen met vrienden kijken, snoep eten en juichen bij overdreven bloederige scènes.

Tegelijkertijd ziet Schoenbrun in veel slashers een harde onderlaag. Seks wordt er vaak bestraft en geweld tegen vrouwenlichamen als spektakel gepresenteerd. Films als Sleepaway Camp, Psycho en The Silence of the Lambs droegen bovendien bij aan het beeld van gender-non-conforme figuren als afwijkend, gevaarlijk of monsterlijk. In Sleepaway Camp blijkt de moordenaar bijvoorbeeld een jongen te zijn; Psycho en The Silence of the Lambs koppelen respectievelijk vermomming en genderexpressie aan psychopathie.

Die filmgeschiedenis beïnvloedde volgens Schoenbrun ook het eigen vroegere gevoel van anders-zijn. Als kind en tiener herkenden ze zichzelf niet als trans, maar zagen ze in populaire horror vooral trans personages of genderafwijkende figuren die als moordenaars en monsters werden voorgesteld. Camp Miasma probeert dat patroon om te keren. Niet trans-zijn of seksualiteit vormt het kwaad, maar de schaamte die de dominante cultuur mensen over hun verschil aanpraat.

Schoenbrun gebruikt het horrorgenre daarom om die schaamte zichtbaar te maken en vervolgens af te breken. De film gaat over een lichamelijke en seksuele volwassenwording die voor de filmmaker pas op latere leeftijd kwam. Seksualiteit wordt niet als straf of bedreiging behandeld, maar als iets eigens en potentieel vreugdevols. Daarmee wil Camp Miasma een alternatief bieden voor de oude horrortraditie: een verhaal waarin anders-zijn niet tot vernietiging leidt, maar tot bevrijding.