'Ik ben een pietje-precies': oud-ambtenaar boekt juridische overwinning op boerenlobby

In dit artikel:

Jurist Tim van Alten (31) groeide tijdens de coronapandemie uit tot specialist in de Wet openbaarheid van bestuur (Wob), de voorganger van de huidige Wet open overheid (Woo). Nadat hij in Zuid-Korea, Griekenland en Spanje had gewoond en gewerkt, keerde hij in 2020 met zijn vrouw terug naar Nederland. Hij ging aan de slag bij het coronateam van het ministerie van Volksgezondheid, dat werd overspoeld door verzoeken om overheidsdocumenten openbaar te maken.

Hoewel Van Alten aanvankelijk weinig ervaring had met overheidsinformatie, ontwikkelde hij zich snel tot specialist. Hij raakte er echter steeds meer van overtuigd dat ministeries de transparantieregels te strikt toepasten. Onder de zogenoemde Rutte-doctrine werden grote delen van documenten zwartgelakt met een beroep op interne beleidsopvattingen. Volgens Van Alten waren veel van die passages helemaal niet politiek gevoelig. Na de toeslagenaffaire en de kritiek van de parlementaire enquêtecommissie besloot het kabinet in 2021 transparanter te worden.

Een andere kwestie die hem aan het denken zette, betrof een weggelakte naam in documenten over de benoeming van Feike Sijbesma tot speciaal gezant voor corona. Vanwege mogelijke belangenverstrengeling rond AstraZeneca was informatie over zijn rol opgevraagd. Van Alten vond intern geen juridische basis om Sijbesma’s naam te verbergen, maar legde zich als ambtenaar uiteindelijk bij het besluit neer. Later reconstrueerden de Volkskrant en GeenStijl om wie het ging, waardoor de interne poging tot geheimhouding zinloos bleek.

In 2022 begon Van Alten met een compagnon het WOO Bureau, waarmee hij gemeenten en ministeries hielp grote informatieverzoeken af te handelen. Twee jaar later richtte hij Juridealist op om zijn juridische kennis in te zetten voor dieren- en milieuorganisaties. Als veganist en voorvechter van dierenrechten helpt hij onder meer Wakker Dier, Animal Rights en Mobilisation for the Environment om documenten over de vee-industrie openbaar te krijgen. Hij voert daarbij geregeld procedures tegen de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA), die toezicht houdt op onder meer volksgezondheid, dierenwelzijn en natuur.

De belangrijkste overwinning behaalde hij na een langdurig conflict over de afhandeling van Woo-verzoeken door de NVWA. Burgers, journalisten en maatschappelijke organisaties kunnen op grond van de Woo informatie opvragen, bijvoorbeeld over inspecties, veetransporten of uitstoot van agrarische bedrijven. Belanghebbenden kunnen tegen openbaarmaking bezwaar maken en daarna naar de rechter stappen. In milieuzaken is openbaarmaking volgens de wet echter vaak verplicht.

De NVWA had in 2024, onder druk van boerenorganisatie LTO Nederland, een werkwijze ingevoerd waarbij een bezwaar bij de toezichthouder al voldoende was om openbaarmaking op te schorten. Daardoor hoefde een belanghebbende niet eerst naar de rechter en werd onafhankelijke rechterlijke toetsing feitelijk omzeild. LTO verspreidde instructies om boeren aan te moedigen bezwaar te maken, onder meer uit angst dat bedrijfsadressen openbaar zouden worden.

Van Alten onderzocht de interne besluitvorming met een Woo-verzoek, deelde zijn bevindingen met Follow the Money, schreef erover en drong in een brandbrief aan op ingrijpen. Ook werden Kamervragen gesteld. Op 10 juni oordeelde landsadvocaat Pels Rijcken dat de NVWA deze werkwijze niet mocht hanteren. De toezichthouder moest de openbaarmaking weer volgens de wet afhandelen en kon de rechter niet langer buitenspel zetten.

De kwestie draait volgens Van Alten om een fundamenteel onderdeel van de rechtsstaat: het recht van burgers en journalisten op overheidsinformatie. Staatssecretaris Eric van der Burg verdedigde in de Tweede Kamer het juridische uitgangspunt dat emissiegegevens openbaar moeten zijn, maar zei ook begrip te hebben voor zorgen over de veiligheid van boeren. Van Alten waarschuwt dat de overheid daarmee het frame van de boerenlobby overneemt. Volgens hem is nooit aangetoond dat openbaarmaking van bedrijfsadressen tot bedreigingen leidt, terwijl die adressen vaak al via openbare registers te vinden zijn. Hij vermoedt dat boerenorganisaties vooral vrezen voor handhaving en openbaarmaking van misstanden in de veehouderij.

De volgende juridische testcase dient bij de rechtbank Midden-Nederland. Van Alten staat Mobilisation for the Environment bij in een zaak over historische aantallen dieren en mestgebruik op boerenbedrijven. Na een nieuwe campagne van LTO is daartegen ruim 1.600 keer beroep ingesteld. Van Alten hoopt dat de rechter onafhankelijk blijft oordelen en dat de wettelijke transparantieregels daadwerkelijk worden nageleefd.