Ik beging een blunder bij de joodse schrijfster Elisabeth Augustin

In dit artikel:

Elisabeth Augustin (1903–2001), geboren Elisabeth Glaser in Friedenau, was een Duits-Nederlandse schrijfster die met haar werk voortdurend worstelde met thema’s als uitsluiting, identiteit en grensoverschrijding. Haar moeder, die joods was, keerde na de oorlog niet terug uit een kamp; Augustin schreef daar in 1946 pijnlijk over in het tijdschrift Ad Interim en beschreef hoe het huis de sporen van een afwezige bewaard hield. Zelf overleefde ze doordat ze als christelijk gedoopte, inmiddels in Amsterdam wonende vrouw met huwelijks- en dooppapieren kon aantonen dat ze geen doelwit van de razzia’s was.

Al vroeg alerteerde ze in 1938 met Mirjam, een bewerking van een middeleeuwse legende waarin ze het opkomende antisemitisme aan de kaak stelde: een dorpsgemeenschap zoekt een zondebok tijdens de pest, de joden worden de dupe en het meisje Mirjam betaalt met haar leven. Dat boek maakt haar tot een van de eerste Nederlandse auteurs die het antisemitisme van die periode zo expliciet behandelde.

Augustins literaire aandacht lag vaker bij de thematiek dan bij stijlvorm: ze voelde zich tussen twee culturen thuis en verafschuwde politieke en mentale grenzen. In essays en gedichten keerde ze terug naar het beeld van grenzen die niet alleen op kaarten bestaan maar dwars door harten en denken lopen. In het korte gedicht Geëmigreerd formuleerde ze dat haar echte thuis uiteindelijk haar taalland was.

Een persoonlijke herinnering uit de jaren zeventig illustreert zowel haar publieke imago als de misverstanden die rond haar konden ontstaan. De verteller trof haar regelmatig in de buurt van het Oosterpark en had haar eens horen voorlezen uit een tekst over Malcolm X; een verkeerde aanname dat zij de moeder was van Ronald (Ron) Augustin — destijds in verband gebracht met de Rote Armee Fraktion — leidde tot een gênante ontkenning. Augustin woonde toen in het befaamde Witsenhuis en bleef een geëngageerde, grensoverschrijdende stem in de Nederlandse literatuur.