IJsland zou het volgende EU-lid kunnen worden - maar niet als de machtige vissers hun zin krijgen

In dit artikel:

IJsland stemt zaterdag 29 augustus in een referendum over de vraag of het land opnieuw toetredingsonderhandelingen met de Europese Unie moet beginnen. Volgens peilingen is de uitslag onzeker: ongeveer de helft van de bevolking steunt nieuwe gesprekken, terwijl de andere helft daartegen is. Het gaat nog niet om een definitief EU-lidmaatschap, maar een ‘ja’ zou wel het onderhandelingsproces openen.

IJsland onderhandelde al eerder met de EU, van 2010 tot 2013. Die gesprekken liepen vast op de visserij. Het land maakt inmiddels deel uit van de Europese interne markt, handelt voor een deel tariefvrij met EU-landen en kent vrij verkeer van personen. Voorstanders denken dat EU-lidmaatschap onder meer de invoering van de euro en lagere inflatie kan opleveren. Tegenstanders vrezen verlies van zeggenschap over wetgeving, landbouw en vooral de visserij.

Volgens onderzoek van Follow the Money (FTM) voert de machtige IJslandse visserijsector een campagne die sterk lijkt op de Britse Brexit-strategie. Visserijbedrijven zijn bang dat het gemeenschappelijke Europese visserijbeleid buitenlandse ondernemingen toegang geeft tot de IJslandse wateren en dat zij de controle over quota en bedrijven verliezen. De sector waarschuwt voor grote Spaanse en Nederlandse vloten die de fjorden zouden kunnen leegvissen.

De visserij heeft in IJsland grote economische en politieke invloed. In de afgelopen decennia kwamen 75 procent van alle visvergunningen in handen van 25 bedrijven. De twintig ondernemingen met de grootste quota investeerden in 2024 gezamenlijk ongeveer 1,2 miljard euro in de sector en honderden miljoenen in andere IJslandse en buitenlandse bedrijven. Econoom Thorólfur Geir Matthíason spreekt daarom van een oligarchie die belangen heeft in onder meer de detailhandel en tankstations. In 2025 exporteerde de sector voor ongeveer 1,4 miljard euro aan vis naar de EU.

Die invloed strekt zich uit tot de politiek en de media. Volgens lokale media kwam in 2021 ongeveer de helft van de giften aan de partijen in de toenmalige coalitieregering uit de visserij. Voor referendumcampagnes gelden bovendien geen duidelijke donatieplafonds en hoeven financiers hun bijdragen niet openbaar te maken. De Rekenkamer zegt daardoor niet te kunnen controleren waar het geld vandaan komt.

Ook de grootste private mediagroep van IJsland staat onder invloed van de sector. Uitgeverij Árvakur, eigenaar van de invloedrijke krant Morgunblaðið, werd in 2009 overgenomen door onder meer visserijgigant Samherji. De leiding erkende dat de investeerders invloed wilden uitoefenen op het debat over het quotabeleid en EU-lidmaatschap. De aandeelhouders stortten in mei, kort na de aankondiging van het referendum, nog vier miljoen euro in het verlieslatende bedrijf. Morgunblaðið voert openlijk een anti-EU-koers en werd tijdens de campagne beschuldigd van het verspreiden van onjuiste informatie over mogelijke uitzonderingen op het Europese visserijbeleid.

De nee-campagne ‘Áfram Ísland’ wordt gesteund door conservatieve politici, opiniemakers en organisaties. Onder hen is Hannes Hólmsteinn Gissurarson, een invloedrijke ideoloog van de Onafhankelijkheidspartij. Rond hem verschenen meerdere anti-EU-boeken en hij nodigde de Zwitserse EU-criticus Carl Baudenbacher uit voor een lezing. Nadat de Universiteit van IJsland die bijeenkomst te politiek vond, werd ze elders gehouden en onder meer door Morgunblaðið uitgezonden.

FTM ontdekte daarnaast dat IJslandse visserijbedrijven en aan Gissurarson gelieerde ondernemingen tussen 2014 en 2017 tienduizenden euro’s doneerden aan Europese conservatieve en eurosceptische partijen en denktanks die verbonden waren met de Brexit-campagne. Sommige betalingen liepen via meerdere bedrijven om onder de toenmalige donatiedrempels te blijven. Ook organisaties met banden met de Britse UK Independence Party ontvingen geld. Gissurarson ontkent zelf te hebben gedoneerd of op de hoogte te zijn geweest van mogelijke overtredingen van EU-regels.

Voorstanders van onderhandelingen, onder wie parlementariër Sigurður Helgi Pálmason, vinden dat IJslanders eerst moeten weten welke voorwaarden op tafel komen. Volgens hem wordt het debat te veel beheerst door angst en beloften en is het te gepolariseerd. De referendumuitslag moet duidelijk maken of IJsland bereid is opnieuw met Brussel te onderhandelen, terwijl de visserijsector en haar bondgenoten alles doen om dat te voorkomen.