Iedereen overprikkeld: 'We moeten ons brein niet ontprikkelen, maar ánders prikkelen'
In dit artikel:
“Ik ben een beetje overprikkeld,” hoorde neurobioloog, podcastmaker en De Slimste Mens-winnaar Brankele Frank steeds vaker om zich heen. Nieuw voor het woord is het gevoel niet, maar Frank wilde uitzoeken wat mensen precies bedoelen en of overprikkeling simpelweg hetzelfde is als stress. Haar conclusie: het is niet eenduidig — er bestaan verschillende vormen met verschillende oorzaken en oplossingen.
Frank onderscheidt grofweg drie groepen. Eerste: medisch-klinische overprikkeling, bijvoorbeeld bij mensen met niet-aangeboren hersenletsel wiens prikkelverwerking beschadigd is; zij kunnen fel licht of gewone geluiden nauwelijks verdragen en hebben soms hulpmiddelen zoals noise cancelling nodig. Tweede: mensen die van nature anders prikkels verwerken, zoals mensen met ADHD of hoogsensitiviteit; zij ervaren zintuiglijke input intenser. Derde: de meerderheid die met “overprikkeld” bedoelt dat ze na een drukke dag overweldigd en mentaal vermoeid zijn — een moderne variant van instortingen door chronische stress.
Historisch gezien is mentale vermoeidheid geen nieuw verschijnsel; Frank ontdekte vergelijkbare ziektebeelden tot in de Griekse oudheid en in periodes van technologische omslag (industrialisatie, telegraaf). Wat nu anders is, zegt ze, is de snelheid en schaal van technologische verandering: internet, smartphones en algoritmes hebben een economie van aandacht gecreëerd die veel meer en snellere prikkels afdwingt dan vroeger. Onze hersenen passen zich aan prikkelniveaus aan, maar de recente toename aan aandachtvragende prikkels is sneller gegaan dan die aanpassing, waardoor veel mensen het gevoel hebben dat het brein het niet bijhoudt.
Frank waarschuwt tegen simplistische remedies. Het tijdelijk opzoeken van totale stilte of speciale prikkelarme ruimtes kan korte verlichting geven, maar langdurig ontwijken van prikkels maakt je juist gevoeliger. In plaats daarvan adviseert ze “andere” prikkels: lichamelijke en zintuiglijke activiteiten die het brein uit de cognitieve, piekermodus halen. Praktische voorbeelden: wandelen in de natuur (waarin veel rustgevende geluiden zitten), dansen, muziek maken, houthakken, breien of tekenen — simpele, handmatige bezigheden die herstel bevorderen. Volgens Frank is onbereikbaarheid steeds meer een luxe en ziet ze een omslag ontstaan waarbij mensen bewuster afstand nemen van schermen.
Frank schreef onlangs Het Grote Ontprikkelboek, waarin ook oefeningen, puzzels en kleurplaten staan, als vervolg op haar eerdere werk over burn-outs. Haar boodschap: overprikkeling vraagt om maatwerk — medische hulp waar nodig, acceptatie van verschillen in prikkelverwerking, en op maatschappelijk niveau reflectie op hoe we technologie en werk zo inrichten dat het menselijk verwerkingsvermogen niet permanent wordt overbelast.