Hondje op Rembrandts Nachtwacht blijkt geïnspireerd door tekening van Adriaen van de Venne: 'Kop en halsband vrijwel identiek'

In dit artikel:

Conservator Anne Lenders van het Rijksmuseum ontdekte bij toeval dat het hondje rechts op Rembrandts De Nachtwacht grotendeels is gemodelleerd naar een vroeg-zeventiende-eeuwse tekening van Adriaen van de Venne (1590–1662). Tijdens een bezoek aan een tentoonstelling in het Zeeuws Museum zag ze in een vitrine een titelplaat uit een boek van Jacob Cats met daarop een hond die haar onmiddellijk aan het dier in Rembrandts schuttersstuk deed denken. Vergelijkend onderzoek toonde opvallende overeenkomsten: de draaiing van de kop, de halsband, een streep bij het rechteroog en de indeling van het schedeldak.

Lenders benadrukt dat het hier geen woord-voor-woord kopie betreft. Rembrandt gebruikte het motief als inspiratie en paste het aan: waar Van de Vennes hond ontspannen ligt met de voorpoten laag, schilderde Rembrandt het dier waakzamer en klaar om weg te springen, passend bij de actie rond de trommelaar in de compositie. Macro-röntgenfluorescentieonderzoek bracht bovendien een ondertekening aan het licht waarin Rembrandt de rechtervoorpoot aanvankelijk meer gebogen had neergezet — een versie die nog dichter bij het Van de Venne-voorbeeld komt.

Het is bekend dat Rembrandt een uitgebreide verzameling tekeningen en prenten bezat en dat populaire uitgaven als Cats’ Self stryt veel verspreid werden; of hij precies die tekening in bezit had is onduidelijk. Rijksmuseumdirecteur Taco Dibbits noemt de vondst bijzonder: zelfs na vierhonderd jaar blijft De Nachtwacht nieuwe inzichten opleveren in Rembrandts werkwijze en inspiratiebronnen. De ontdekking benadrukt zowel Rembrandts omgang met bestaande beeldbronnen als zijn vermogen die in dienst van een eigen compositie te zetten.