Hoe wij met vluchtelingen omgaan treft niet alleen hen, het vormt ons ook

In dit artikel:

Christopher Nolans film *The Odyssey* gebruikt de mythe van de ‘Wet van Zeus’ – verwant aan het Homerische begrip *xenia* – als pleidooi voor gastvrijheid tegenover vreemdelingen. Wie anderen behandelt zoals hij zelf behandeld wil worden, handelt niet alleen moreel juist, maar beschermt volgens de film ook zijn eigen beschaving. Het volledig loslaten van morele grenzen tast uiteindelijk degenen aan die dat doen.

Tegen die achtergrond beschrijft het artikel hoe gastvrijheid voor vluchtelingen in de Nederlandse politiek naar de achtergrond is verdwenen. Steeds vaker klinkt de roep om minder vluchtelingen, minder gezinshereniging en strengere grenscontroles. Het VN-Vluchtelingenverdrag wordt inmiddels in brede politieke kringen ter discussie gesteld. Ook het Europese migratie- en asielpact, migratie via Ceuta en gewelddadige protesten tegen asielzoekerscentra worden aangegrepen om een harder beleid te bepleiten. De vraag waarom Nederland zijn grenzen niet volledig sluit, wordt daardoor steeds normaler.

De Duitse socioloog Christian Joppke verklaarde in een studie uit 1998 waarom Europese staten in het verleden toch migranten toelieten die politiek niet altijd gewenst waren. Rechtsstatelijke verplichtingen speelden daarbij een centrale rol: het Verenigd Koninkrijk kon voormalige koloniale onderdanen niet zomaar als willekeurige vreemdelingen behandelen, terwijl arbeidsmigranten aanspraak konden maken op gezinshereniging. Joppke noemt dit ‘self-limited sovereignty’: democratische staten beperken uit eigen keuze hun macht door zich aan rechtsstaat en mensenrechten te binden. Juist die zelfbinding maakt hun soevereiniteit liberaal en democratisch.

Volgens de auteur betekent dit niet dat het vluchtelingenvraagstuk eenvoudig is. Wel bepaalt de omgang met vluchtelingen mede wat voor samenleving Nederland wil zijn. Wie steeds meer rechtsstatelijke en morele verplichtingen terzijde schuift, raakt daarmee niet alleen vluchtelingen, maar verandert ook de eigen samenleving. De slotbeelden van *The Odyssey*, waarin Odysseus beseft dat zijn list bij Troje een beschavingsbreuk heeft veroorzaakt, verbeelden die waarschuwing: wie zijn morele uitgangspunten opgeeft, kan uiteindelijk zichzelf niet meer herkennen.