Hoe VWS overheidsinformatie inzette voor 'eigen verhaal', pers en publiek bleven achter

In dit artikel:

Tijdens de coronapandemie liet het ministerie van Volksgezondheid (VWS) al in mei 2020 een eigen ‘narratief’ opstellen over de crisisaanpak. Volgens topambtenaren Erik Gerritsen en Abigail Norville was dat nodig om de toekomstige parlementaire enquête te wapenen tegen ‘hindsight bias’: de neiging om met kennis achteraf te snel fouten aan te wijzen. Gerritsen zegt nog altijd dat ambtenaren integer hebben gehandeld en dat VWS onder moeilijke omstandigheden het maximaal haalbare deed.

De voorbereidende stukken bevatten echter ook stevige kritiek op parlementaire onderzoeken. De Tweede Kamer zou te politiek zijn en enquêtes zouden te vaak uitlopen op een ‘blame game’, waarbij ministers moeten aftreden. Het document pleitte ervoor om wetenschappers een leidende rol te geven bij corona-evaluaties, in plaats van de ministeriële verantwoordelijkheid centraal te stellen. Staatsrechtgeleerden Ronald Kroeze en Wim Voermans noemen die redenering misleidend en gevaarlijk. Volgens Voermans probeert de gesloten departementale cultuur hiermee het parlementaire toezicht buitenspel te zetten.

VWS gaf onderzoeksinstituut NSOB opdracht om het verhaal uit te werken. Daarvoor werd de minister geadviseerd 470.000 euro uit te geven zonder Europese aanbesteding, omdat de rapportages snel beschikbaar moesten zijn. NSOB kreeg duizenden pagina’s interne stukken en interviewde tientallen ambtenaren. De uiteindelijke analyses waren overwegend positief: de crisis zou goed zijn voorbereid en VWS zou in de omstandigheden goed hebben gepresteerd. Martijn van der Steen, die namens NSOB betrokken was, zegt achteraf dat het bureau naast een organisatieanalyse ook onderdeel werd van een strategisch communicatieverhaal. De opdracht was volgens hem gebaseerd op oprechte nieuwsgierigheid, maar achteraf ook naïef, omdat een rapport op verschillende manieren kan worden ingezet.

Tegelijkertijd beperkte VWS de toegang van journalisten tot interne documenten. Tijdens de crisis koos het ministerie voor een ‘alternatieve Wob-werkwijze’, waarbij het zelf bepaalde welke stukken wanneer openbaar werden, in plaats van verzoeken individueel en volgens de wettelijke termijnen af te handelen. NSOB ontving documenten al in juni 2020, terwijl Nieuwsuur vergelijkbare stukken pas maanden later kreeg. Veel andere documenten werden pas na maanden of jaren gepubliceerd.

Volgens Gerritsen was het eenvoudiger om NSOB vertrouwelijk stukken te geven, omdat gevoelige passages dan niet hoefden te worden weggelakt. Het Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding stelt echter dat vergelijkbare afspraken ook met journalisten mogelijk waren geweest. Interne stukken laten zien dat ambtenaren zelf twijfelden aan de werkwijze en snellere, meer reguliere afhandeling voorstelden. Die voorstellen werden niet overgenomen.

Nieuwsuur stapte naar de rechter. In juni 2021 verklaarde de rechtbank de alternatieve werkwijze onrechtmatig en riep de Kamer minister Hugo de Jonge op de normale procedure te hervatten. De Jonge ging in hoger beroep en verdedigde de aanpak als sneller. Interne juridische stukken geven daar geen harde onderbouwing voor. Een evaluatie onder verantwoordelijkheid van Binnenlandse Zaken adviseerde VWS na de rechterlijke uitspraak van koers te veranderen, maar de departementale top raadde De Jonge dat sterk af omdat dit een draai van 180 graden zou betekenen en zijn hoger beroep zou verzwakken.

De Raad van State oordeelde in oktober 2021 dat de aangepaste procedure deels door de beugel kon, maar stelde vast dat VWS nog steeds wettelijke termijnen overschreed. Het aantal Wob-juristen groeide intussen sterk, van zes tijdens de eerste golf naar 31 rond de eerste uitspraak en later 82. Gerritsen zegt dat crisisbestrijding voorrang had op informatie aan Kamer, pers en publiek en rekent het opstellen van het NSOB-narratief daartoe. Voermans vindt dat een topambtenaar die prioriteit niet zelf kan bepalen en noemt het kwalijk dat Gerritsen de rechterlijke constatering als een mening afdoet.

De NSOB-rapporten werden bovendien niet direct openbaar gemaakt. Volgens Gerritsen vond de politieke leiding ze aanvankelijk te positief; ambtenaren adviseerden publicatie pas rond het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid. Het narratief was al vanaf april 2021 intern beschikbaar en werd gebruikt ter voorbereiding op verhoren. De Jonge en VWS willen tijdens de lopende parlementaire enquête niet reageren.