Hoe Solidarność in Polen een splijtzwam werd: „De democratische erfenis wordt vernietigd"

In dit artikel:

Ruim 45 jaar na de oprichting van de Poolse vakbond Solidarność in 1980 wordt de erfenis van deze beweging steeds meer onder druk gezet door politieke verdeeldheid en machtsstrijd. Solidarność ontstond in Gdańsk, aan de Leninwerf, waar arbeiders onder leiding van Lech Wałęsa in opstand kwamen tegen het communistische regime, dat destijds een failliete economie en een gebrek aan vrijheid kende. Met meer dan tien miljoen leden, waaronder zelfs communistische partijleden, vormde Solidarność een brede beweging die van grote invloed was op het einde van het communistisch bewind in Polen en het begin van de democratie.

Na de vrijheidsstrijd in de jaren tachtig en de val van het communisme in 1989 stonden de vakbondsleden voor de grote vraag hoe het land verder vorm te geven. Dit leidde tot ernstige interne conflicten en politieke breuklijnen, onder andere tussen Wałęsa en de broers Kaczyński. Die verdeeldheid is sindsdien kenmerkend voor de Poolse politiek. Het land is gesplitst tussen het liberale, stedelijke westen en het nationalistische, religieuze platteland in het oosten, waarjarig vooral rechts-conservatieve partijen zoals Recht en Rechtvaardigheid (PiS) sterk staan. PiS, opgericht door de Kaczyński’s, polariseert de samenleving, speelt in op gevoelens van achterstelling en creëert een tegenstelling tussen ‘elite’ en ‘gewone Polen’. Dit kwam onder meer tot uiting in pogingen om culturele instellingen en onafhankelijke rechtsinstanties te politiseren.

Het Europees Solidariteitscentrum (ESC) in Gdańsk, opgericht ter herinnering aan de vakbond en haar democratische idealen, ondervond zelf politieke druk en budgettaire beperkingen onder PiS. Volgens historici en betrokkenen is de solidariteit die ooit miljoenen mensen mobiliseerde verdwenen, net als het vermogen om grootschalig verzet te organiseren. Jongeren lijken minder geneigd zich politiek actief te tonen, terwijl de maatschappelijke polarisatie en autocratisering zijn toegenomen. Sinds 2010 wordt volgens historicus Andrzej Friszke de erfenis van Solidarność, met waarden als democratie en solidariteit, steeds meer ondermijnd door politieke partijen die hun eigen interpretatie van het verleden hanteren en het gebruik van heldenverhalen instrumentaliseert.

Toch is er ook hoop. Zowel veteranen van de vakbond als hedendaagse denkers benadrukken het belang van individuele en kleinschalige actie en roepen nieuwe generaties op verantwoordelijkheid te nemen voor de toekomst van Polen. Hoewel het politieke klimaat gespannen blijft, vormt de geschiedenis van Solidarność voor velen een leidraad en inspiratiebron om het democratische ideaal te blijven nastreven.