Hoe moeten we de 'domheid' van Trump en andere trumpistische politici begrijpen en bestrijden?

In dit artikel:

Sinds Trumps eerste regering (2016) – toen de angst voor ‘post-truth’, nepnieuws en het verval van feiten leidde tot brede bezorgdheid – is het politieke probleem verschoven: in 2025 gaat het minder om opzettelijke misleiding dan om openlijke domheid. De auteur analyseert die verschuiving aan de hand van recente episodes uit Trumps tweede termijn: chaotische incompetentie (zoals het lek waardoor een journalist per ongeluk toegang kreeg tot een militaire Signal-groepschat met hoge functionarissen) en beleid dat duidelijke schade veroorzaakt zonder zichtbaar voordeel (tarieven, bezuinigingen op medisch onderzoek, en de benoeming van vaccinscepticus Robert F. Kennedy jr. als minister). Deze combinatie maakt domheid niet langer tot louter retorisch verlies van waarheid, maar tot een structureel politiek gevaar.

Twee dominante verklaringsmodellen botsen: sommige mensen zoeken achter elke fout een verborgen strategie of complot — dat zou domme daden geraffineerde bedoelingen verlenen — terwijl anderen het simpelweg toeschrijven aan onvermogen, gebrek aan beoordelingsvermogen of zelfs psychiatrische gebreken. Beide redeneringen hebben tekortkomingen. Het complot-frame overschat coherentie waar die vaak ontbreekt; het psychiatrische frame individualiseert en pathologiseert een probleem dat ook systemisch is. De schrijver pleit voor een sociologische benadering: domheid is deels een collectief, institutioneel verschijnsel, soms zelfs functioneel in organisaties (zoals André Spicer en Mats Alvesson betogen), maar bij Trump lijkt het niet alleen organisatorisch traagheid te zijn; het is een bewuste aantasting van instituties die kennis produceren (universiteiten, volksgezondheidsinstellingen, economische data).

Historische en filosofische invalshoeken vormen het intellectuele kader. Kant’s begrip van oordeelsvermogen en Arendt’s beperkingen van ‘voorlopig begrip’ worden opgenomen om te laten zien dat domheid niet louter gebrek aan feitenkennis is, maar een onvermogen om verbanden te leggen, principe te verbinden aan concrete gevallen en verbeeldingskracht te gebruiken. Arendt waarschuwde ook tegen het vervangen van menselijk oordeelsvermogen door systematische, allesomvattende ‘gesloten wereld’-visies die voortkwamen uit de Koude Oorlog en later uit platform- en surveillance-technologieën.

Die technologische kant krijgt veel aandacht: platformkapitalisme en big data beloven objectiviteit en een automatische correctie van dom gedrag — de ‘wijsheid van de markten’ of de ‘intelligentie’ van AI. Maar dit zijn volgens de auteur geen echte remedies. Obligatiemarkten of beursreacties kunnen incidenten straffen en extreme excessen dempen (voorbeeld: snelle koersschommelingen na een gerucht over Trumps invoerheffingen), maar ze corrigeren geen diepere sociale of politieke destructie; soms belonen financiële prikkels zelfs beleid dat publieke voorzieningen uitholt. Evenzo bieden grote taalmodellen en algoritmen geen oordeelskracht; ze herkennen patronen in historische data, maar kunnen geen historisch inzicht of verbeeldingskracht produceren die nodig zijn voor het begrijpen van nieuwe, unieke politieke breuken.

De analyse behandelt ook het veranderde karakter van complotdenken: waar klassieke complotten nog grote, samenhangende theorieën vereisten, draait het nieuwe model om sociale bevestiging en memetische verspreiding. Onzinnige of schadelijke beweringen circuleren niet primair om de wereld te verklaren, maar om aandacht te trekken, solidariteit te tonen of te mobiliseren. Platforms en reactionaire influencers faciliteren deze memescultuur, waardoor irrationele uitspraken politiek nut krijgen zonder enige impliciete noodzaak van coherente strategie.

Een terugkerend thema is de rol van kapitalisme en sabotage: economische daden die op het oog irrationeel lijken, kunnen binnen een kapitalistische logica toch winstgevend zijn — door concurrerende efficiëntie te blokkeren, markten te privatiseren of publieke infrastructuur uit te kleden. Historische voorbeelden (zoals Veblen’s idee van sabotage en Varoufakis’ beschrijving van bezuinigingen als destructief voor herstel) tonen dat ‘rationele’ markten en financiële actoren niet per se het publieke belang bewaken. Bovendien kan het verzwakken van kennisinstellingen juist ruimte scheppen voor ‘AI-kapitaal’ dat baat heeft bij chaos en ontmenselijking van oordeelsvorming.

De conclusie is normatief en analytisch: de remedie voor politieke domheid ligt niet in afhankelijke systemen — noch in markten, noch in algoritmen — maar in menselijk vermogen tot verbeelding en historisch begrip. Waar Kant en Arendt het belang van oordeelsvermogen benadrukken, voegt de auteur toe dat politieke handelingsbekwaamheid vraagt om verbeelding: het vermogen om unieke gebeurtenissen historisch te situeren en nieuwe betekenissen te vormen. Zonder die menselijke capaciteit blijven we gevangen in herhaling van clichés, memetische imitatie en systemen die het politieke oordeel uitbesteden.

Kernboodschap voor lezers: de huidige crisis is breder dan leugens; het is een institutionele en culturele erosie van oordeelsvermogen, versterkt door platformisering en financiële prikkels. Wie oplossingen zoekt, kan zich niet beperken tot technische fixes of marktcorrecties; herstel vereist herwaardering van menselijke oordeelskracht, historisch denken en verbeelding als publieke deugden.