Hoe moet het verder in Iran na de dood van ayatollah Ali Khamenei?
In dit artikel:
De dood van ayatollah Ali Khamenei markeert volgens Midden-Oostenkenner Koert Debeuf het einde van een tijdperk: hij was sinds 1989 de hoogste geestelijke leider van Iran en had ook regionaal veel invloed door steun aan groeperingen in Irak, Libanon, de Palestijnse gebieden en Jemen. Direct na zijn overlijden braken er protesten uit en werden er zelfs monumenten voor Khamenei en zijn voorganger Khomenei beschadigd, maar hoe omvangrijk en duurzaam dat verzet zal zijn, is onzeker na eerdere harde repressie.
Constitutioneel voorziet Iran in een tijdelijke driemanschap — waaronder de president — dat het leiderschap moet overnemen, waarna een raad van 88 juristen normaal een opvolger aanwijst. Er bestaat echter geen strikte tijdslijn, wat de politieke onzekerheid vergroot en ruimte laat voor verschillende scenario’s over wie effectief de macht grijpt.
De VRT-journalist Bert De Vroey waarschuwt dat het uitschakelen van Khamenei een tactisch succes kan zijn voor de Amerikaanse president Donald Trump, maar dat het vervolg cruciaal is. Trump zelf formuleert ambigu dreigementen — van enkele dagen bombardementen tot een langdurige bezetting — en geeft daarmee volgens De Vroey de indruk dat er geen helder, stap-voor-stapplan is voor een succesvolle omverwerping van het regime. Een belangrijk praktisch probleem voor de VS is dat zij in Iran geen duidelijke interne bondgenoot hebben zoals ze die in eerdere conflicten (bijv. Afghanistan en Irak) wel hadden; de Iraanse oppositie is vooral in de diaspora zichtbaar.
Analogieën met eerdere interventies wekken zorgen: zonder grondtroepen en lokale partner lijkt een aanpak op Libië het meest voor de hand liggend, maar dat land verviel na de val van Khadaffi in langdurige chaos. De Vroey wijst er ook op dat Amerikaanse adviseurs en sommige politici hebben gewaarschuwd voor de grote risico’s van een interventie in Iran, waaronder onvoorspelbare machtsvacuums en het gevaar van escalatie als Amerikaanse soldaten zouden sneuvelen.
Over de kans op regimewisseling zijn de deskundigen verdeeld, maar beiden erkennen dat Khamenei’s overlijden de kans op omwenteling vergroot. Iran is maatschappelijk verdeeld: een substantieel deel verwerpt het regime, maar een ander deel ziet in Khamenei de hoeder van religie en anti-westers verzet, met wortels in de revolutionaire traditie sinds 1979. Namen als Reza Pahlavi (de zoon van de laatste sjah) circuleren als mogelijke alternatieven, maar zijn pro-westerse imago maakt hem voor veel Iraniërs onaanvaardbaar, waardoor zijn haalbaarheid beperkt lijkt.
Kortom: Khamenei’s dood creëert een ongekende geopolitieke breuklijn. De opvolgingsprocedure is formeel geregeld maar onduidelijk in timing; binnenlandse verdeeldheid en het ontbreken van betrouwbare lokale partners bemoeilijken buitenlands ingrijpen; en de Amerikaanse aanpak blijft ambivalent, met alle risico’s van dien voor regionale stabiliteit.