Hoe kun je het verbond tussen links en islamisme verklaren?
In dit artikel:
Het artikel legt uit waarom linkse lhbti-activisten en pro-Palestijnse demonstranten elkaar vinden: hun verbondenheid is begrijpelijk vanuit de traditie van de kritische theorie. Die stroming ontstond in de jaren dertig aan de universiteit van Frankfurt (denkers als Horkheimer, Adorno, Marcuse en later Habermas) en was later een belangrijke inspiratiebron voor de protestbewegingen van de jaren zestig. Vandaag leeft die manier van denken voort in onder meer Queer Theory, Critical Race Theory en intersectionele analyses.
Kern van de kritiek is dat de westerse, sociaaldemocratisch verbeterde consumptiemaatschappij wel materieel welzijn bracht, maar tegelijk een instrumenteel rationalisme heeft doen zege vieren: vooruitgang werd vooral economisch gemeten, cultuur en menselijke verlangens werden gereduceerd tot koopbare behoeften. Massamedia en amusement zouden mensen sussen en een vals gevoel van vrijheid creëren; echte machtsverhoudingen en onderdrukking blijven daardoor verborgen. Volgens de kritische traditie zijn niet zozeer economische elites als zodanig het enige probleem, maar ook culturele en institutionele patronen die discriminatie en uitsluiting voortbrengen.
In dit wereldbeeld worden rechtse opvattingen gezien als steunpilaar van die onderdrukkende structuren: conservatisme, gezins- en seksuele moraal en autoritaire neigingen houden ongelijkheid in stand en verdienen daarom geen gelijkwaardige plaats in het publieke debat. Omdat brede groepen – bijvoorbeeld de arbeidersklasse – door toegestane materiële voordelen verzoend raken met het systeem, ligt de revolutionaire taak bij groepen die wél kritisch blijven, zoals studenten en activisten.
Die analyse leidt ertoe dat verschillende strijdvormen en agenda’s samenvallen. Kwesties van gender, seksuele identiteit, ras en migratie worden opgevat als verbonden vormen van onderdrukking die één gezamenlijk front vragen. Dat verklaart waarom discussie over taalgebruik (zoals aanspreekvormen), strijd voor lhbti-rechten en protesten tegen het Nederlandse en westerse beleid in Gaza elkaar steeds vaker kruisen. Sommige intellectuelen binnen deze traditie hebben radicale interpretaties geuit over gebeurtenissen als 7 oktober 2023, waarbij acties van Hamas door sommigen als gewapend verzet worden gekaderd en gezien worden in het licht van ‘koloniale structuren’ in Gaza.
De auteur waarschuwt dat die gezamenlijke strijd zich niet alleen richt op consumptiecultuur of verborgen machtsstructuren, maar op het Westen als cultuurhistorische eenheid — inclusief het door het christendom gevormde waardenstelsel — en dat dit soms tot onverwachte verbondsvorming kan leiden, ook met groepen zoals islamistische activisten. De schrijver is historicus, publicist en docent kerkgeschiedenis aan het Hersteld Hervormd Seminarium.