Hoe komt de koning aan zijn Frysk bloed?

In dit artikel:

De Nederlandse koninklijke familie stamt rechtstreeks af van de Friese tak van de Nassaus, die teruggaat op Jan van Nassau — de broer van Willem van Oranje. Jans zoon Willem Lodewijk kreeg in 1580, toen Friesland zich aansloot bij de opstand, van zijn oom de opdracht om als stadhouder het gewest te vertegenwoordigen; hij kreeg de bijnaam Us Heit. Willem Lodewijk stierf kinderloos en werd opgevolgd door zijn broer Ernst Casimir. Die Friese lijn bleek later doorslaggevend: toen stadhouder Willem III in 1702 zonder nakomelingen overleed, viel de keuze op de Nassaus uit Friesland en erfde Johan Willem Friso de titel Prins van Oranje. Zijn nakomelingen, onder wie Willem IV, werden uiteindelijk stadhouder van alle zeven gewesten; een achterkleinzoon zou de eerste koning van Nederland worden.

De continuïteit van de dynastie was onzeker en kwetsbaar. Johan Willem Friso verdronk op jonge leeftijd; zijn zoon werd pas zeven weken later geboren en kampte met een fragiele gezondheid. In 1717 raakte de jongen ernstig gewond na een val bij Paleis Soestdijk maar overleefde; hij liep blijvende schade op en studeerde — in afwijking van de toenmalige gebruiken — in Franeker. In de periode 1696–1708 fungeerde Henriëtte Amalia van Anhalt‑Dessau, grootmoeder van Willem IV, als regentes voor haar minderjarige zoon.

Friesland bewaart nog veel sporen van die geschiedenis. Buitenplaats Oranjewoud bij Heerenveen, gekocht door Albertine Agnes in 1664, herinnert aan de band van de Nassaus met de provincie; een geplande residentie werd na vroegtijdig overlijden nooit voltooid. In Leeuwarden weerspiegelen gebouwen en plekken het verleden: het Princessehof (nu keramiekmuseum) dankt zijn naam aan Maria Louise van Hessen‑Kassel, de weduwe van Johan Willem Friso, het Stadhouderlijk Hof is omgevormd en zelfs boekbaar als hotel, en in de Grote of Jacobijnerkerk zijn wapenschilden, de grafkelder en het zogeheten Oranjepoortje nog zichtbaar als tastbare resten van de Friese Nassaus.