Hoe kiezen we een partner? Vijf inzichten over aantrekkingskracht - vergeet liefde op het eerste gezicht

In dit artikel:

Romantische relaties ontstaan volgens verschillende onderzoeken vaak anders dan het bekende beeld van liefde op het eerste gezicht. In een Australische studie gaf ongeveer twee derde van bijna 1.900 deelnemers aan dat hun relatie begon als vriendschap. Gemiddeld waren zij bijna twee jaar bevriend voordat romantische gevoelens ontstonden, terwijl de meesten daar aanvankelijk niet op uit waren.

Onderzoeker Adam Bode van de Australian National University stelt dat vriendschap mensen de kans geeft elkaar in uiteenlopende situaties te leren kennen. Ze zien bijvoorbeeld hoe de ander met vrienden, conflicten en dagelijkse omstandigheden omgaat. Psycholoog Iliana Samara van de Universiteit Leiden wijst erop dat vriendschappen vaak al overeenkomsten, nabijheid en vertrouwdheid bevatten. Daardoor verloopt contact meestal natuurlijker dan tijdens een spannende eerste date. Hoe en wanneer vriendschap precies in romantische aantrekkingskracht verandert, is nog niet duidelijk.

De wetenschappelijke aandacht sluit echter niet goed aan bij de praktijk. Het meeste onderzoek gaat over dating tussen mensen die elkaar nog nauwelijks kennen; relaties die uit vriendschap voortkomen worden veel minder onderzocht. Daardoor kan een vertekend beeld ontstaan van de manier waarop mensen daadwerkelijk een partner vinden. Datingapps leggen bovendien sterk de nadruk op een onmiddellijke klik, terwijl partners elkaar ook vaak ontmoeten via hun sociale omgeving, studie, hobby’s of vriendenkring.

Een eerste fysieke aantrekkingskracht bestaat wel, maar is volgens Samara niet hetzelfde als liefde. Liefde vraagt kennis van iemands karakter en gedrag, en die kan bij een eerste ontmoeting nog nauwelijks aanwezig zijn.

Ook aantrekkelijkheid blijkt minder universeel te zijn dan vaak wordt gedacht. In een onderzoek beoordeelden studenten elkaar aan het begin en aan het einde van een semester. Naarmate ze elkaar beter leerden kennen, nam de overeenstemming over wie aantrekkelijk was sterk af. Bij een eerste ontmoeting zijn mensen het volgens hoogleraar Paul Eastwick in ongeveer twee derde van de gevallen eens; de rest van het oordeel is dan al persoonlijk. Later gaan eigenschappen als humor, betrouwbaarheid en attentheid zwaarder wegen. Ook gedeelde ervaringen, herinneringen en onderlinge grapjes beïnvloeden hoe aantrekkelijk iemand wordt gevonden. Een persoon verandert daarmee in de waarneming van een verzameling zichtbare kenmerken in iemand met een gezamenlijke geschiedenis.

De gedachte dat tegenpolen elkaar aantrekken krijgt evenmin veel steun. Mensen vormen vaak relaties met iemand die op hen lijkt in bijvoorbeeld leeftijd, opleiding, religie, intelligentie en sociaal-economische positie. Dat komt deels doordat zij vooral gelijkgestemden ontmoeten. Voor fysieke aantrekkelijkheid geldt dat koppels sterker op elkaar lijken wanneer ze kort daten na hun kennismaking. Bij stellen die eerst langere tijd vrienden waren, is die overeenkomst veel minder duidelijk. Gedeelde interesses of verschillen blijken op zichzelf geen betrouwbare voorspellers van een romantische klik. Volgens Eastwick ontstaat compatibiliteit vaak binnen een relatie, doordat partners gezamenlijke overeenkomsten benadrukken en naar elkaar toegroeien.

Een studie met ruim zeshonderd deelnemers uit vijf landen laat daarnaast zien dat partnervoorkeuren samenhangen met de economische omgeving. Wanneer vrouwen in een fictieve samenleving financieel minder afhankelijk waren van mannen, vonden zij inkomen en financiële zekerheid van een partner minder belangrijk. Het verschil tussen de voorkeuren van mannen en vrouwen werd daardoor kleiner. Volgens de onderzoekers hoeven zorgen over een zogenoemde partnercrisis voor vrouwen met een hoog inkomen daarom niet te worden overdreven. Ambitie en gedrevenheid worden door beide seksen aantrekkelijk gevonden, en relaties waarin de vrouw meer verdient lopen tegenwoordig niet vaker stuk dan andere relaties. Wel is veel bestaand onderzoek gebaseerd op heteroseksuele deelnemers, waardoor niet vaststaat of deze patronen ook voor andere relaties gelden.

Eastwick waarschuwt bovendien dat uitgesproken voorkeuren niet altijd echte selectiecriteria zijn. Als vrouwen zeggen dat ze een financieel sterke partner willen, kan dat ook een beschrijving zijn van de gemiddelde mannen die zij in hun omgeving tegenkomen. Hetzelfde kan gelden voor uitspraken over het belang van uiterlijk. Volgens Eastwick ligt een belangrijker probleem bij sociaal isolement onder sommige mannen, vooral praktisch opgeleiden. Zij hebben gemiddeld minder sociale contacten en ontmoeten daardoor minder potentiële partners.

Aantrekkingskracht beïnvloedt ten slotte niet alleen voorkeuren, maar ook de interpretatie van gedrag. In een Leids speeddateonderzoek met 67 deelnemers bleken vooral mannen die zelf sterk geïnteresseerd waren geneigd te denken dat hun date die interesse deelde. Wie weinig belangstelling voelde, schatte de ander juist nauwkeuriger in. Deelnemers kunnen dus signalen die ze hopen te zien gemakkelijker als wederzijdse aantrekkingskracht opvatten.

Een evolutionaire verklaring daarvoor stelt dat mannen historisch voordeel konden hebben van een optimistische inschatting, terwijl vrouwen meer risico’s liepen bij een vergissing. Samara en Eastwick vinden die uitleg echter te beperkt voor de moderne datingcontext, waarin mensen doorgaans veiliger zijn en vrouwen minder afhankelijk zijn van een partner. Vooral motivatie lijkt een rol te spelen: wie iemand graag ziet, is eerder geneigd diens gedrag positief te interpreteren.

Onderzoek wijst er bovendien op dat mannen gemiddeld iets eerder verliefd zeggen te worden, eerder hun liefde uitspreken en sneller een volgende stap in de relatie willen zetten. Dat verschil bedraagt bij het ontstaan van verliefdheid ongeveer een maand. Een mogelijk verklaring is dat mannen buiten hun relatie gemiddeld minder sterke sociale netwerken hebben en daardoor sneller geneigd zijn een romantische band te verdiepen.