Hoe journalisten de hype rond AI maken, bevragen én vrezen
In dit artikel:
Een internationale groep mediawetenschappers waarschuwt dat journalisten makkelijk meegaan in de hype rond nieuwe technologieën, vooral uit angst om achter te blijven of de techsector als bron niet te verliezen. Volgens onderzoeker Tomás Dodds – recent van de Universiteit Leiden naar Wisconsin-Madison verhuisd – lukt het de techsector steeds beter “verhalen … te verkopen aan journalisten”, waardoor verslaggeving vaak de indruk wekt dat technologische veranderingen onvermijdelijk zijn.
De onderzoekers noemen dit verschijnsel technologisch determinisme: de aanname dat omdat een technologie bestaat, de door fabrikanten geschetste toekomst automatisch volgt. Zij richtten zich niet zozeer op wat AI technisch kan, maar op de narratieven daaromheen — wie die verhalen verspreidt en wat die verwachtingen doen met redactiebeslissingen, budgetten en toekomstbeelden.
Tijdens acht maanden veldwerk op lokale redacties van de Associated Press in de VS zagen de wetenschappers hoe collega’s die zich als ‘AI-experts’ profileren, de hype strategisch inzetten om status te verwerven en financiering los te krijgen voor projecten. Die dubbelfunctie is problematisch: journalisten gebruiken de hype om hun organisatie vooruit te helpen, maar moeten tegelijkertijd kritisch over diezelfde technologie berichten. In de praktijk bleek bovendien dat AI-toepassingen voortdurend menselijk toezicht vragen, wat de belofte van volledige automatisering ondergraaft.
De onderzoekers concluderen dat veel opgeklopte verwachtingen mede door journalisten zelf worden geproduceerd — niet per se door enthousiast schrijven, maar doordat verslaggeving vaak stoelt op bronnen uit de techindustrie en geciteerde ‘experts’, terwijl essentiële perspectieven ontbreken. Denk aan laagbetaalde datalabelaars, contentmoderatoren en gemeenschappen die de milieukosten van datacenters dragen; hun stem komt zelden terug in het nieuws. Journalisten voelen zich bovendien soms geremd om kritisch te zijn uit vrees toegang tot belangrijke bronnen te verliezen.
Vergelijkend onderzoek in de VS, Brazilië en Nederland laat zien dat de frame van onvermijdelijkheid dominant blijft: kranten discussiëren veel over hoe we die AI-toekomst bereiken, minder over of we die toekomst willen of kunnen vermijden. Een opvallende ontwikkeling in Nederland is dat techredacteuren meer inhoudelijke rollen innemen: zij instrueren collega’s, duiden limieten van AI en ontkrachten retoriek van techbedrijven, waardoor redacties beter toegerust raken om zorgvuldig met AI om te gaan.
De boodschap van de studie: journalisten bepalen mede de maatschappelijke koers van technologie. Breder brongebruik, meer aandacht voor werk- en milieukosten, en behoud van kritische afstand zijn nodig om hype tegen te gaan en verantwoordelijk verslag te doen.