Hoe gewone mensen gruwelijke dingen doen
In dit artikel:
De Groningse hoogleraar Smeulers publiceerde afgelopen najaar het omvangrijke boek Angstaanjagend normaal, waarin ze decennialang onderzoek samenvat naar mensen die oorlogsmisdaden, genocide en terreur plegen. Haar kernconclusie is scherp: de meeste plegers zijn geen monsters, maar normale mensen die onder invloed van sociale, psychologische, politieke en juridische factoren geleidelijk tot wreedheden komen.
Smeulers raakte als kind gefascineerd door oorlogsverhalen en vroeg zich af waarom sommige mensen helden worden en anderen misdadigers. In haar onderzoek ziet ze een proces als een fuik: kleine concessies, stapjes in het normaliseren van geweld, ontmenselijking van de vijand en uiteindelijk het sussen van het geweten. Vaak begint de daad op bevel en voelt die aanvankelijk verschrikkelijk; met rationalisaties en groepsdruk wordt het doden later makkelijker en verdwijnt empathie. Dat verklaart hoe kampbewakers overdag brute daders konden zijn en ’s avonds ogenschijnlijk gewone gezinsvaders.
In het boek onderscheidt Smeulers veertien typeringen van daders — van meelopers en ideologen tot berekenende opportunisten — en benadrukt ze dat slechts een klein deel (ongeveer 5 procent) echte sadisten zijn. De grootste groep bestaat uit volgers die meebewegen om niet buiten de groep te vallen. Cruciaal in de machinerie van massaal geweld is de destructieve leider, ondersteund door twee typen medewerkers: de fanatieke ideoloog en de carrièremaker die de ideologie omarmt voor persoonlijke vooruitgang. Tussen beleid en uitvoering staan de “toegewijde onderdanen” — mensen zoals Eichmann — die routinematig genocide organiseren omdat ze hun taak perfect willen uitvoeren.
Smeulers koppelt deze inzichten aan actuele conflicten, met name de Russische invasie van Oekraïne. Zij ziet in Poetin een destructieve leider die met propaganda een verhaal van bedreigde Russen opbouwt en zo geweld legitimeert; ook stelt ze dat leiders zelf uiteindelijk in hun eigen leugens kunnen geloven. Als bredere zorg noemt ze de verzwakking van de internationale rechtsorde: machtspolitieke leiders als Poetin, Trump en Xi zetten vaker eigenbelang boven internationale normen, waardoor het mechanisme dat na 1945 genocides en een nieuwe wereldoorlog moest voorkomen, onder druk staat.
De belangrijkste les van Smeulers: wees terughoudend met zekerheden over iemands morele onfeilbaarheid. Onder specifieke omstandigheden kan vrijwel iedereen meegaan in destructief gedrag. Het besef hiervan is essentieel om vroegtijdig te herkennen en tegen te gaan hoe gewone mensen tot ongewone wandaden vervallen.