Hoe Europa een gedeeld huis werd; overzicht van de Reformatiegeschiedenis van heel Europa

In dit artikel:

Diarmaid MacCullochs boek *De Reformatie. Een geschiedenis 1490-1700* biedt een breed overzicht van de kerkgeschiedenis in Europa tussen de late middeleeuwen en de opkomst van de verlichting. Het oorspronkelijk Engelse boek verscheen in 2003, kwam in 2005 in Nederlandse vertaling uit en is nu opnieuw uitgegeven.

MacCulloch begint bij de laatmiddeleeuwse geloofscultuur, met onderwerpen als de mis, het vagevuur en de vraag hoe gelovigen verlossing verwachtten. Vervolgens beschrijft hij hoe de Reformatie een breuk veroorzaakte binnen de westerse kerk en welke gevolgen dat had voor politiek, cultuur en het dagelijks leven. Daarbij behandelt hij de ontwikkelingen in verschillende delen van Europa, waaronder Noord-, Zuid-, Midden- en Groot-Brittannië. De periode wordt begrensd door de oorlogen die rond 1490 naar Italië verschoven en de opkomst van rationeel denken en godsdienstvrijheid rond 1700. Voor deze indrukwekkende prestatie ontving MacCulloch in 2004 de Wolfson Prize for History.

De auteur weet volgens de recensent wetenschappelijke kennis toegankelijk te maken. Hij schrijft genuanceerd, corrigeert het simplistische beeld van een strijd tussen wetenschap en godsdienst en legt historische begrippen helder uit. Ook verbindt hij de geschiedenis met actuele kwesties, zoals het verschil tussen Europa en de Verenigde Staten in de rol van religie. Zijn beeldende stijl en onderkoelde humor, die in de Nederlandse vertaling van Huub Stegeman behouden blijven, maken het boek aantrekkelijk voor een breed publiek.

Er zijn ook kanttekeningen. MacCulloch noemt de Reformatie zonder uitgebreide argumentatie een revolutie, waardoor de continuïteit tussen late middeleeuwen en Reformatie onvoldoende aandacht krijgt. Daarnaast beoordeelt hij het verleden geregeld vanuit idealen van de verlichting, al probeert hij die spanning later wel te onderkennen. Voor christelijke lezers is zijn open houding tegenover religieuze ideeën opvallend, ondanks zijn persoonlijke afstand tot een specifiek dogma. Het boek is sterk, maar sommige gegevens, vooral statistieken over kerkelijke betrokkenheid, zijn inmiddels verouderd.