Hoe er een omstreden statiegeldloterij kwam en geen hoger statiegeld

In dit artikel:

Staatssecretaris Thierry Aartsen van Infrastructuur en Waterstaat werkte maandenlang samen met Verpact, de organisatie van drankenproducenten en -importeurs, aan een alternatief voor een verhoging van het statiegeld. Aanleiding waren de aanhoudende problemen met de inzameling van blikjes en plastic flesjes: het wettelijke doel van 90 procent wordt niet gehaald, terwijl er klachten zijn over volle prullenbakken en lange rijen bij defecte automaten.

Toezichthouder ILT had eerder aangekondigd maatregelen te nemen. Een verdubbeling van het statiegeld per 1 januari 2026 was een van de opties. Producenten vreesden omzetverlies en Aartsen wilde de verhoging voorkomen. In overleg met Verpact ontstond daarom het idee van een statiegeldloterij, waarbij consumenten na digitale uitbetaling van hun statiegeld loten kunnen kopen. Het systeem zou uiteindelijk bij alle automaten worden ingevoerd, maar het Trimbosinstituut waarschuwde dat het gokken kan normaliseren.

Hoewel Aartsen ILT op de hoogte stelde van het bestaan van een plan, werd de inspectie inhoudelijk nauwelijks betrokken. Pas eind oktober kreeg ILT een eerste versie en half november een voorstel voor de loterij. Begin september had de toezichthouder Verpact al verplicht om vanaf 2026 het statiegeld te verdubbelen, een inleverbonus te betalen of beide te doen. Aartsen liet daarop weten dat een verhoging niet aan de orde was, terwijl hij achter de schermen verder werkte aan het alternatief.

ILT wees de loterij aanvankelijk af omdat Verpact niet kon aantonen dat die hetzelfde effect zou hebben als de opgelegde maatregelen. Verpact stapte vervolgens naar de Raad van State om de verhoging voorlopig tegen te houden. In een nieuw totaalplan werden ook maatregelen opgenomen tegen zwerfafval en voor het sneller repareren van automaten. Op 27 november presenteerden Aartsen en Verpact het plan. De inspectie stemde een dag eerder alsnog in, omdat het geheel volgens haar voldoende effect kon hebben.

Bestuurskundige Heinrich Winter noemt de gang van zaken bestuurlijk onjuist. Volgens hem werd de onafhankelijke toezichthouder buitenspel gezet en kregen politieke en economische belangen voorrang. Verpact zegt voortdurend overleg te hebben gevoerd met het ministerie en ook contact te hebben gehad met ILT. Het ministerie stelt dat er informeel overleg was, maar daarvan zijn geen notulen gemaakt. ILT bevestigt dat het pas laat inhoudelijk bij het plan werd betrokken.