Hoe een ontdekking in 1983 het leven van Jaap (73) uit Assen op zijn kop zet. 'Verhip, dat rooie spul ken ik!'
In dit artikel:
„Dat ding daar heeft mijn hele leven bepaald”, zegt Jaap Beuker terwijl hij wijst op een piepklein vuursteentje dat ingelijst aan de muur hangt. De 73‑jarige oud‑conservator van het Drents Museum uit Assen is in Nederland dé deskundige op het gebied van vuursteen en bracht met vier collega‑archeologen het omvangrijke onderzoek van ruim vier decennia samen in het boek Heligoland Flint in Prehistoric Europe.
Beukers fascinatie begon als kind en kreeg vorm tijdens zijn loopbaan in het Drents Museum (1977–2017). Hij leerde vroeger zelf werktuigen te vervaardigen om bewerkingstechnieken te doorgronden, maar is daarmee gestopt uit angst voor stoflongen. Zijn wetenschappelijke focus ligt op het herleiden van vuursteen naar herkomst en gebruik: welke soorten werden gekozen, hoe werden ze bewerkt en hoe verspreidden ze zich via handelsnetwerken.
Een sleutelontdekking was de herkenning van het opvallend rode vuursteen van Helgoland in vondsten uit Drenthe. Toen Beuker in de jaren tachtig op een congres de Helgolandvondsten van geoloog Friedrich Schmid zag, viel alles samen: hetzelfde rode materiaal dook nu ook in Nederlandse vindplaatsen op. Schmid reageerde destijds verrast—„Eine Sensation!”—en dat luidde het begin in van jarenlang vergelijkend materiaalonderzoek. Vanaf 1986 reisde Beuker meerdere keren naar Helgoland om onbewerkt materiaal te verzamelen, microscopisch te analyseren en typologische kenmerken vast te leggen.
De uitkomsten laten zien dat Helgoland‑vuursteen op grote schaal in de prehistorie werd geëxploiteerd en verhandeld. In de Oude Steentijd waren jagers‑verzamelaars al op het eiland actief toen het nog via drooggevallen gebieden bereikbaar was; in het Neolithicum, toen Helgoland eiland werd, ontstond een intensieve export van kwalitatief goede vuursteen voor grotere werktuigen zoals bijlen en sikkels. Dat betekent dat boeren honderden kilometers over zee moesten varen en navigeren—een ingewikkelde onderneming waarvoor ze blijkbaar de vaardigheid bezaten. Op de zeebodem zijn zelfs neolithische bijlen aangetroffen, soms met materiaal van Helgoland, wat ook ongelukken bij overtochten aangeeft.
Helgoland levert verschillende types vuursteen: het paarsrode materiaal is esthetisch gewaardeerd en wordt nog voor sieraden gebruikt, maar het grijze, plaatvormige vuursteen bleek praktischer en is veelvuldig toegepast voor grote werktuigen in Nederland en West‑Duitsland. Dankzij materiaalanalyses kunnen onderzoekers onderscheid maken tussen typen en zo verspreidingspatronen in kaart brengen; bij Helgoland‑vuursteen is de herkomst relatief precies vast te stellen, wat zeldzaam is binnen het veel grotere verspreidingsgebied van Oostzeeflinten.
Beuker publiceerde jarenlang en organiseerde in 2014 een symposium; het nieuwe boek bundelt wat nu bekend is en biedt een basis voor vervolgonderzoek. Zijn persoonlijke collectie van circa 1.500 Helgolandstukken—zelf verzameld—verhuist dit jaar naar het Niedersächsisches Institut für historische Küstenforschung in Wilhelmshaven, waar een jongere collega verder onderzoek wil doen. Beuker waarschuwt dat veel vondsten en bijbehorende gegevens verloren kunnen gaan na overlijden van verzamelaars; een vroeg voorbeeld uit Drenthe is al verdwenen, alleen een oude foto rest.
Hoewel Beuker officieel afbouwt—hij neemt een sabbatical en werkt enkele artikelen af—blijft hij pleiten voor grootschalige inventarisatie: van Denemarken (mogelijk Zuid‑Zweden) tot zo’n 400 km Duitsland in, en in Nederland tot bijna Zeeland liggen nog veel niet geïnventariseerde vindplaatsen. Zijn boek (ook online vrij te lezen) en de overdracht van zijn collectie moeten anderen handvatten geven om dat werk voort te zetten.
Kort profiel: Jaap Beuker, geboren 1952 in Erica, werkte van 1977 tot 2017 bij het Drents Museum en woont in Assen met zijn vrouw Hennie. Het boek Heligoland Flint in Prehistoric Europe is verschenen bij Sidestone Press en is beschikbaar als e‑book, paperback, hardback en gratis online.