Hoe de tabaks­industrie een nieuw verdienmodel als gezondheids­winst verkoopt

In dit artikel:

De tabaksindustrie probeert in Brussel strengere regels voor vapes, nicotinezakjes en verhitte tabak tegen te houden met het argument dat deze producten minder schadelijk zijn dan sigaretten. Volgens het onderzoek van het Open Eyes Collectief gebruikt de sector daarvoor omvangrijke investeringen in wetenschappelijk onderzoek, politieke contacten en lobbycampagnes.

Europarlementariër Charlie Weimers (Zweden) riep tijdens het World Nicotine Congress in Brussel op tot een actievere promotie van zogenoemde harm reduction. Hij vindt dat nicotineproducten die niet worden verbrand lager moeten worden belast, zodat rokers worden gestimuleerd om over te stappen. Het Europees Parlement verwierp in juni echter het voorstel om de Europese tabaksaccijnsrichtlijn uit te breiden naar onder meer vapes, nicotinezakjes en verhitte tabak. Zweden dreigt in de Raad van de EU tegen het voorstel te stemmen; omdat belastingregels unanimiteit vereisen, kan één lidstaat de invoering blokkeren. De Europese ministers van Financiën bespreken de kwestie waarschijnlijk op 9 oktober opnieuw.

De financiële belangen zijn groot. Bij British American Tobacco kwam in 2025 18,2 procent van de omzet uit rookloze nicotineproducten; het bedrijf wil dat aandeel tegen 2035 boven de 50 procent brengen. Philip Morris International haalde inmiddels meer dan 40 procent van zijn omzet uit deze producten, die per artikel ongeveer 2,5 keer zoveel omzet opleveren als traditionele sigaretten. Tussen 2020 en 2024 daalde de sigarettenverkoop van Philip Morris in de EU jaarlijks met ongeveer 2 procent, terwijl de verkoop van rookloze producten met 26 procent per jaar groeide.

De industrie verwijst naar honderden wetenschappelijke publicaties van aan haar verbonden onderzoekers. Kritische wetenschappers, onder wie Sophie Braznell van de Universiteit van Bath, stellen dat zulke studies vaak te kort duren, gunstige uitkomsten benadrukken en niet alle resultaten publiceren. Ook zou Philip Morris via de Foundation for a Smoke-Free World, inmiddels Global Action to End Smoking, tussen 2017 en 2023 407 miljoen dollar hebben betaald aan organisaties die onderzoek financieren. Daarnaast selecteert de industrie volgens RIVM-onderzoeker Charlotte Pauwels vooral bevindingen die nicotineproducten onschuldig doen lijken.

Dat alternatieven mogelijk minder schadelijk zijn dan sigaretten betekent volgens de geïnterviewde deskundigen niet dat ze veilig zijn. Onderzoek brengt vapen in verband met hart- en vaatziekten, ademhalingsproblemen en longziekten. Verhitte tabak kan onder meer DNA-schade, een verhoogde bloeddruk en COPD-gerelateerde effecten veroorzaken. Schadelijke stoffen kunnen bovendien afkomstig zijn van het verhittingsproces en plastic onderdelen.

Veel gebruikers stoppen niet met roken, maar combineren sigaretten met nieuwe nicotineproducten. Volgens Europese gegevens rookt ongeveer 60 procent van de e-sigaretgebruikers ook sigaretten; bij verhitte tabak ligt dat aandeel boven de 67 procent. Een systematische review koppelt dit gecombineerde gebruik aan extra risico’s op onder meer hart- en vaatziekten, astma, COPD en mondgezondheidsproblemen. Het kan de nicotineverslaving daardoor juist in stand houden.

Ook jongeren vormen een belangrijke blinde vlek in het industriële verhaal. Europa heeft wereldwijd een van de hoogste percentages e-sigaretgebruik onder 13- tot 15-jarigen. In Nederland had in 2023 ongeveer één op de vijf 12- tot 25-jarigen ooit gevapet. Verschillende overzichtsstudies wijzen erop dat jongeren die vapen drie tot vier keer meer kans hebben later te gaan roken. Voor niet-rokers is er dan geen schadebeperking, maar een nieuwe bron van verslaving en gezondheidsrisico’s.

De lobby werkt niet alleen via onderzoek en parlementaire argumenten. Van de 33 Europarlementariërs die zich publiekelijk positief uitspraken over harm reduction hadden er 24 eerder contact met de tabaksindustrie; Weimers sprak de sector volgens het EU-transparantieregister acht keer. Ook binnen het Europees Economisch en Sociaal Comité werd volgens betrokkenen druk en intimidatie ervaren rond amendementen over de accijnzen. Het uiteindelijke advies pleitte voor lage minimumheffingen op nieuwe nicotineproducten, in lijn met de industrie.

Vanaf eind 2025 bespreekt Brussel bovendien de herziening van de Tobacco Products Directive, met mogelijke regels voor smaakstoffen, nicotinezakjes en andere nieuwe producten. Daarmee staat niet alleen de volksgezondheid, maar ook het snel groeiende verdienmodel van de tabaksindustrie op het spel.