Hoe de Russische spookvloot zich steeds meer verschuilt
In dit artikel:
Schepen met banden naar Rusland verdwijnen steeds vaker van de kaart door manipulatie van hun verplichte volgsysteem AIS. Een internationaal onderzoek naar bijna 1.400 aan Rusland gelinkte vaartuigen – olie- en gastankers van de zogenoemde schaduwvloot, vrachtschepen die Russische goederen of wapens vervoeren en schepen van gesanctioneerde Russische bedrijven – laat zien dat sinds de inval in Oekraïne in 2022 de gaten in AIS-gegevens sterk zijn toegenomen. In 2025 bevatten deze schepen meer dan het dubbele aantal onderbrekingen vergeleken met het eerste oorlogsjaar en ruim zes keer zoveel gaten als een vergelijkbare groep niet-Russische schepen. Het probleem doet zich het meest voor in de Zwarte Zee (ongeveer 16.000 gevallen), maar ook in de Middellandse Zee, Oostzee en Noordzee werden honderden gaten geregistreerd.
Concreet verdwijnen schepen soms midden op drukke routes: op 12 november stopte de olietanker Guru even met uitzenden toen hij het Engelse Kanaal naderde en dook pas na passage bij Calais weer op. Vorig jaar verdween tanker Thron twee maanden tijdens een reis door de Rode Zee en verscheen later bij de Portugese kust op; eindbestemming Vardinar (India), een bekende halte voor tankers uit de schaduwvloot. Beide vervoerden Russische lading.
Specialisten wijzen op twee hoofdredenen voor de manipulatie. Ten eerste om sancties te omzeilen: het uitzetten of vervalsen van AIS (spoofing) en het verstoren van GPS-signalen (jamming) worden gebruikt om illegale ship-to-ship-overdrachten van Russische olie te verhullen, vooral in de Zwarte Zee en de Middellandse Zee waar directe toegang tot westerse havens is afgesneden. Ten tweede om te verbergen welke goederen geladen zijn en waar: vrachtschepen die wapens vervoeren schakelen vaker hun transponders uit of opereren in gebieden met jamming. Bekende voorbeelden zijn schepen als Sparta, Sparta II en Sparta IV, die tussen militaire havens in Syrië en Rusland varen, en de gesanctioneerde Lady R, die sinds januari 2024 niet meer via AIS te volgen is.
Niet alle AIS-gaten zijn kwaadwillig: slechte dekking, storingen of weersomstandigheden kunnen ook een rol spelen. Maar deskundigen en maritieme autoriteiten signaleren een duidelijke toename van opzettelijke manipulatie. Satellietbeelden en radar geven soms “momentopnames”, maar missen real-time dekking en maken bemanningsstatus, identiteit en exacte routes veel moeilijker vast te stellen. Verouderde apparatuur kan bijdragen aan storingen, maar de combinatie van tactieken als spoofing en jamming wijst vaak op bewuste verhulling.
De gevolgen zijn zowel veiligheids- als beleidsmatig ingrijpend: groter risico op aanvaringen, milieuschade bij incidenten, en extra uitdagingen voor handhaving omdat veel manipulatie plaatsvindt in internationale wateren buiten kuststaatjurisdictie. Europese diensten zijn terughoudend in details, en de Nederlandse kustwacht zegt dat haar focus nu vooral op noodhulp ligt, maar wil haar systemen geschikter maken voor handhaving. Oud-marineofficieren waarschuwen dat het Westen veelal reactief optreedt en achter de feiten aanloopt.