Hoe de publieke opinie gemanipuleerd wordt (deel 2)
In dit artikel:
Walter Lippmann (Amerikaans journalist en denker) publiceerde in 1922 Public Opinion, een invloedrijke analyse van hoe publieke opinie tot stand komt en welke gevolgen dat heeft voor democratieën. Samen met Gustave Le Bon (crowdpsychologie) en Edward Bernays (de vader van de moderne PR) vormt hij de klassieke driehoek van wat wij nu propaganda noemen. Hun ideeën zijn ruim een eeuw oud maar blijven herkenbaar in het digitale tijdperk.
Wat Lippmann betoogt: mensen vormen hun opvattingen niet rechtstreeks op basis van de volledige werkelijkheid, maar via gefilterde beelden en verhalen die door media, opvoeding en cultuur worden voorgeschoteld. Hij introduceert het begrip pseudo-omgeving: een mentale voorstelling van de wereld die maar gedeeltelijk overeenstemt met de realiteit en makkelijk te manipuleren is. Omdat burgers niet alle feiten kunnen verwerken—teveel informatie, te weinig tijd—vallen ze terug op vereenvoudigingen of stereotypen. Die maken snelle beslissingen mogelijk, maar leiden ook tot vertekende, starre beelden van groepen en gebeurtenissen.
Belangrijke mechanismen zijn framing en propaganda: media en politieke actoren kiezen welke feiten en beelden ze belichten en op welke manier, waardoor de perceptie van zaken gestuurd wordt. Lippmann illustreerde dit al met voorbeelden uit zijn verslaggeving over de slag bij Verdun, waar selectieve rapportage een vertekend beeld gaf van slachtofferaantallen. Hedendaagse voorbeelden in het artikel: presidenten die beeldgebruik inzetten op platforms als Truth Social, Nederlandse voorbeelden zoals het informatieboekje Denk vooruit en de polarisering rond Kick Out Zwarte Piet. Ook wordt verwezen naar een studie uit 2025 die stelt dat propaganda-instrumenten binnen de EU worden ingezet.
Waarom het nog telt: in tijden van sociale media, desinformatie en filterbubbels blijken Lippmanns waarschuwingen actueler dan ooit. Publieke opinie blijft gefragmenteerd, vluchtig en vatbaar voor manipulatie, waardoor de gedachte dat ‘het volk’ vanzelf wel goed geïnformeerd is, te optimistisch is. Lippmanns werk spoort aan tot kritischer omgaan met informatiebronnen, meer aandacht voor onafhankelijke media en realistische verwachtingen van democratisch beraad.