Hoe de Houthi's uitgroeiden van een verdrukte rebellengroep in de bergen tot een onontkoombare macht

In dit artikel:

De Houthi’s zijn in ruim twintig jaar uitgegroeid van een kleine religieuze jongerenbeweging in de bergen van Noord-Jemen tot een dominante militaire en politieke macht. Onder leiding van Abdul-Malik al-Houthi controleren ze inmiddels grote delen van het land en staan ze aan de strategische zeestraat Bab el-Mandeb, waar ongeveer 12 procent van de wereldhandel passeert.

De beweging vindt haar oorsprong in het zaidisme, een Jemenitische sjiitische stroming die zich door de opkomst van het soennisme in het noorden van het land bedreigd voelde. De familie al-Houthi is afkomstig uit de Hasjemitische elite, die Noord-Jemen meer dan duizend jaar bestuurde totdat de monarchie in 1962 werd afgeschaft. De Iraanse Revolutie van 1979 gaf het religieuze verzet in de regio een politieke lading. Tegelijkertijd verspreidde Saoedi-Arabië een strengere soennitische leer in Noord-Jemen, wat de achterstelling van de zaidieten versterkte.

In 1991 richtten Mohammed Izzan en leden van de familie al-Houthi de beweging Shabab al-Mu’min, de ‘Gelovige Jeugd’, op. De organisatie begon met enkele leerlingen en organiseerde religieuze zomerkampen. De oudere broer van Abdul-Malik, Hussein al-Houthi, maakte de beweging vanaf het begin van deze eeuw steeds politieker. Na de aanslagen van 11 september 2001 en de Tweede Intifada populariseerde hij de leus ‘Dood aan Amerika, dood aan Israël’. Hij koppelde religieuze vorming aan verzet tegen buitenlandse invloed en stelde dat leiders uit de familie van de profeet een bijzondere aanspraak op macht hadden.

De toenmalige Jemenitische president Ali Abdullah Saleh had de Houthi’s aanvankelijk gesteund als tegenwicht tegen soennitische islamisten, maar keerde zich in 2004 tegen Hussein. Toen regeringstroepen hem wilden arresteren, brak de eerste van zes oorlogen uit. Hussein werd in september van dat jaar gedood. De beweging leek daarna bijna verdwenen, maar de vervolging door de staat werd een belangrijk onderdeel van haar verhaal van onderdrukking. Abdul-Maliks vader nam de leiding over, waarna de toen 25-jarige Abdul-Malik ongeveer veertien maanden later de beweging erfde. De oorlog duurde tot 2010.

Abdul-Malik bouwde vervolgens een gesloten, sterk gecentraliseerde organisatie op. Hij bleef grotendeels uit beeld, sprak zijn aanhangers toe via vooraf opgenomen toespraken en liet zich uit veiligheidsoverwegingen nauwelijks rechtstreeks zien. Die geheimzinnigheid versterkte zijn gezag. Binnen de beweging wordt hij door veel strijders vereerd als een religieuze gids, hoewel de meesten hem nooit persoonlijk hebben ontmoet.

Iran en de Libanese Hezbollah hielpen de Houthi’s vanaf 2009 met training, mijnen, militaire verdediging en het oplossen van interne conflicten. De organisatie nam elementen over van Hezbollahs model, met één leider, een hecht militair commando en een ideologie die strijd en religie met elkaar verbindt. Toch zijn de Houthi’s geen eenvoudige Iraanse marionet: hun wortels liggen in de Jemenitische stammenstructuur en het zaidisme. Wel is de afhankelijkheid van Teheran de laatste jaren groter geworden. Abdul-Malik bewonderde Hezbollah-leider Hassan Nasrallah en wil volgens onderzoekers diens regionale rol binnen Irans ‘as van het verzet’ overnemen.

Tijdens de Arabische Lente van 2011 sloten de Houthi’s zich aan bij protesten tegen president Saleh. Na diens vertrek werkten ze tijdelijk samen met seculiere en andere politieke groeperingen. In 2014 koos Abdul-Malik echter voor een hardere militaire koers. Met steun van Saleh veroverden de Houthi’s de hoofdstad Sanaa en daarna grote delen van het land. De alliantie met de voormalige president viel uiteen; Houthi-strijders lieten Saleh in 2017 doden.

Sinds de machtsovername is de beweging veranderd. De aanvankelijke boodschap van soberheid en verzet tegen corruptie maakte plaats voor een systeem waarin familieleden, Hasjemieten en loyalisten uit de provincie Saada hoge functies krijgen. De Houthi’s innen volgens een Jemenitische econoom jaarlijks ongeveer 1,8 miljard dollar aan belastingen. Tegenstanders worden opgesloten of verdwijnen zonder proces. In februari van dit jaar zaten bovendien nog circa 73 VN-medewerkers en tientallen andere hulpverleners vast in Houthi-gebied. Tegelijkertijd worden in zomerkampen honderdduizenden jongeren tussen tien en twintig jaar geworven en naast religieuze lessen militair voorbereid.

De burgeroorlog werd vanaf 2015 verergerd door een coalitie onder leiding van Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten, die de internationaal erkende regering steunde. De bombardementen en gevechten veroorzaakten veel burgerleed, maar verdreven de Houthi’s niet. De twee Arabische bondgenoten raakten bovendien verdeeld: de Emiraten steunden separatisten in Zuid-Jemen, terwijl Saoedi-Arabië de regering bleef steunen. De strijd tussen die groepen, corruptie, rivaliserende loyaliteiten en vermoedelijk verraad hebben het regeringsleger verzwakt.

Daarvan profiteren de Houthi’s nu. In een nieuw offensief vallen hun strijders stad na stad aan, terwijl regeringseenheden snel instorten. Volgens voormalige tegenstanders beschikken de Houthi’s over één centraal commando, een duidelijke ideologie en de bereidheid harde middelen te gebruiken. Naar schatting staan ongeveer 130.000 strijders onder Abdul-Maliks gezag.

De recente aanvallen met Iraanse drones en raketten op Israël en op schepen in de Rode Zee hebben de Houthi’s bovendien internationale invloed gegeven. Ze verspreiden beelden van spectaculaire acties, zoals de kaping van een grote tanker door gemaskerde strijders die vanuit speedboten aan boord gingen. Nu ze Bab el-Mandeb beheersen, kunnen ze een belangrijke doorgang voor handel en energie bedreigen. De zeestraat vormt daarnaast een alternatief voor schepen die de gevaarlijkere Straat van Hormuz willen vermijden.

Iran spreekt over een nieuwe veiligheidsgordel van bondgenoten die zich uitstrekt van Hormuz tot Bab el-Mandeb. Saoedische oliepijpleidingen worden vrijwel dagelijks met drones en raketten bestookt. Europese landen bereiden beveiliging voor en in Washington lagen aanvallen op Houthi-doelen op tafel, maar president Donald Trump hield die volgens het artikel op het laatste moment tegen. De vrees is dat de Houthi’s, samen met Iran, invloed krijgen over beide strategische toegangen tot de wereldhandel.

Het is nog onduidelijk hoe Abdul-Malik die macht zal gebruiken. Een Houthi-vertegenwoordiger zegt dat de beweging alleen Saoedi-Arabië als vijand beschouwt en andere landen in de zeestraat niet wil aanvallen. Onderzoekers verwachten echter verdere escalatie, meer aanvallen op Saoedische doelen en mogelijk nieuwe aanvallen op schepen. Als de Houthi’s uit Bab el-Mandeb worden verdreven, zouden ze volgens een deskundige ook internetkabels op de zeebodem kunnen saboteren. De grote vraag is daarom of de beweging voor onderhandelingen kiest of haar militaire opmars voortzet. In dat laatste geval kan een internationale reactie haar regionale macht juist verder vergroten, maar ook leiden tot een oorlog die ze uiteindelijk niet kan winnen.