Hitler raakte in zijn bunkercomplex steeds verder vervreemd van de werkelijkheid, laat Felix Bohr zien

In dit artikel:

Historicus Felix Bohr reconstrueert in zijn boek *Voor de ondergang* het dagelijks leven van Adolf Hitler in de Wolfsschanze, zijn geheime hoofdkwartier in Oost-Pruisen, het huidige noordoosten van Polen. Vanaf 1941 verbleef Hitler daar grotendeels, afgeschermd van de buitenwereld en van de gevolgen van de oorlog. Volgens Bohr droeg dit zelfgekozen isolement, versterkt door de sombere architectuur en afgelegen ligging, bij aan Hitlers verdere radicalisering en vervreemding van de werkelijkheid.

Het complex besloeg uiteindelijk ongeveer 800 hectare en omvatte negentig gebouwen, waaronder circa vijftig zwaar versterkte bunkers. Tankgrachten, mijnen, prikkeldraad en camouflage moesten het hoofdkwartier beschermen. Ongeveer tweeduizend mensen woonden en werkten er; bij gebrek aan zinvol werk verdreven velen hun tijd met alcohol en feesten. Hitler hield zich daar afzijdig van en wandelde liever met zijn hond. Naarmate de oorlog voortduurde, groeide de oorspronkelijk tijdelijke commandopost uit tot een afgesloten wereld met onder meer een café, sauna, brouwerij, bioscoop en theehuis.

Bohr onderzocht de locatie ook ter plaatse. Hitlers vertrekken waren sober en kil: hij sliep op een veldbed, werkte in een eenvoudige kamer en las vooral over ziekten, wapens en reizen. Vanuit deze bunker bleef hij overtuigd van zijn militaire genialiteit. Na de aanvankelijke overwinningen in Polen, Nederland en Frankrijk namen zijn zelfverheerlijking en vernietigingsplannen toe. Hij zag de oorlog tegen de Sovjet-Unie als een strijd tegen het ‘joodse bolsjewisme’ en sprak al vóór de Wannsee-conferentie over een definitieve oplossing van het Joodse vraagstuk.

Toen de Duitse opmars in 1941 vastliep en de nederlaag bij Stalingrad in februari 1943 duidelijk maakte dat de oorlog een andere wending nam, weigerde Hitler de realiteit te erkennen. Hij bleef bevelen geven tegen het advies van zijn generaals in en baseerde zich op kaarten in plaats van op de toestand aan het front. Een veelzegend voorbeeld van zijn afstand tot de werkelijkheid is dat hij tijdens de slag om Stalingrad op vakantie ging en de gordijnen van zijn trein liet sluiten toen daar uitgeputte frontsoldaten passeerden.

Hitler bleef bovendien op afstand van de massamoorden die hij had bevolen en bezocht geen vernietigingskamp. In november 1944 vluchtte hij lichamelijk en geestelijk zwaar verzwakt naar Berlijn. De ruïnes van de Wolfsschanze zijn tegenwoordig een toeristische attractie met jaarlijks ongeveer 350.000 bezoekers, hoewel de plek ook wordt gebruikt voor soms nostalgisch aandoende historische re-enactments.