Het zieke verdienmodel achter het Nederlandse natuurbeleid *video*

In dit artikel:

Onderzoekersjournalist Geesje Rotgers (Op z’n Kop) stelt dat Nederland per hectare veruit het meeste geld in natuur steekt binnen de EU — voor 2021–2027 bijna 6,5 miljard euro — en dat veel van die miljarden naar kostbare, kunstmatige projecten gaan in plaats van naar onderhoud van bestaande natuur. Alleen grotere landen als Duitsland en Spanje geven totaal meer uit, maar omgerekend per hectare ligt Nederland meer dan vier keer hoger dan het op één na duurste EU-land. Bij die berekening zijn de uitgaven in het kader van het stikstofbeleid en boerenuitkopen nog niet eens meegerekend.

In plaats van bestaande bossen, heidevelden en vennen te behouden, koopt de overheid landbouwgrond op, schraapt vruchtbare bovenlagen weg, verhoogt waterstanden en legt met graafmachines nieuwe, vaak stikstofgevoelige natuurtypen aan (vennen, moerassen, trilveen, schrale graslanden). Pas daarna worden omliggende boeren geconfronteerd met beperkingen omdat hun bedrijven zogenaamd een bedreiging vormen voor deze pas gecreëerde kwetsbare gebieden. Rotgers geeft concrete voorbeelden: bij Westbroek werd kunstmatig trilveen aangelegd waarna boeren onder druk kwamen te staan; in Brabant is voor circa 5,5 miljoen euro een vlinderhabitat ingericht met ingevoerde vlinders en een tribune, zonder dat de doelsoort terugkeerde. Andere projecten faalden doordat vennen droogliepen, vol ganzen raakten of werden overwoekerd door invasieve watercrassula. Ook worden bosbodems afgegraven om heide te maken, met het kappen van bomen tot gevolg.

De uitleg dat Brussel dit eist blijkt grotendeels onjuist: de EU eist bescherming van bestaande natuur, maar Nederland heeft eigen, striktere normen en soortlijstjes bedacht — ontwikkeld door provincies en adviesbureaus zoals Arcadis en Antea Group — waarmee gebieden snel als ‘in slechte staat’ worden bestempeld. Sommige lijstjes bevatten zelfs soorten die in de betreffende provincie niet voorkomen, waardoor er kunstmatig een ‘crisis’ ontstaat die nieuwe projecten en soortenintroducties rechtvaardigt. Rotgers wijst erop dat Nederland deze extra nationale eisen zelf kan terugdraaien.

Het debat concentreert zich vooral op stikstofmodellen, deposities en gekleurde kaarten; de feitelijke onderliggende natuurdata blijven grotendeels ontoegankelijk. Nederland rapporteerde aan Brussel een dramatische verslechtering, maar de datasets die dat zouden moeten onderbouwen zijn niet openbaar gemaakt of zijn vervangen door andere, ook niet-openbare gegevens. Daardoor kunnen burgers de claims niet controleren, terwijl oude stikstofplannen met ruime beschermingszones (stroken van circa een kilometer) grote delen landbouwgrond onder druk zetten.

Rotgers signaleert bovendien verstrengeling tussen overheid, natuurorganisaties, adviesbureaus en procederende ngo’s. Ambtenaren zitten in bestuurdersrollen, sommige ngo’s opereren in hetzelfde gebouw als BIJ12 (de uitvoeringsorganisatie van provincies), en medewerkers lijken tussen functies bij overheid en procederende organisaties te wisselen. Dat tast volgens haar de neutraliteit aan en voedt wederzijdse belangen bij het formuleren en uitvoeren van beleid.

De conclusie is dat belastinggeld — via inkomstenbelasting, btw, accijnzen en andere bronnen — veelal leidt tot afgesloten gebieden, hekken, verboden en verlies van ruimte voor boeren, recreanten en ondernemers, terwijl bestaande natuur wordt aangetast om kunstmatige natuur terug te bouwen. Rotgers noemt het systeem niet langer beleid voor herstel, maar een model dat belastingbetalers veel kost en soms bestaande natuur vernietigt.

Kort extra context: de discussie speelt tegen de achtergrond van Nederland’s jarenlange stikstofprobleem en rechterlijke uitspraken die het kabinet dwongen maatregelen te nemen; Rotgers’ kritiek richt zich vooral op de manier waarop die maatregelen worden ingevuld en juridisch, financieel en organisatorisch zijn vormgegeven.