Het Woord in hout en steen: hoe de Reformatie kerkbouw veranderde

In dit artikel:

De Reformatie veranderde niet alleen de inhoud van de preek, maar ook de manier waarop protestantse kerken werden ontworpen en ingericht. Dat blijkt uit een omvangrijke nieuwe vierdelige boekenreeks over protestantse kerkarchitectuur in Europa, samengesteld onder leiding van de Poolse emeritus hoogleraar Jan Harasimowicz. Hij en zijn studenten trokken ruim tien jaar lang door Europa om kerkgebouwen uit de 16e tot en met de 18e eeuw te documenteren. Het resultaat is een studie van 2660 pagina’s, met 1176 kerken in 25 landen, uitgegeven in Regensburg.

Ook Nederland krijgt veel aandacht in het werk, met 59 beschreven protestantse kerken. Voorbeelden zijn de Grote Kerk in Almelo, de koepelkerken van Boven-Leeuwen en Renswoude en de voormalige lutherse kerk in Vaals. Volgens kerkhistoricus Herman Selderhuis, die meewerkte aan het project, werd de kerkruimte na de Reformatie steeds sterker afgestemd op het Woord in plaats van op het altaar. In gereformeerde kerken verschoof de nadruk naar de preekstoel en kreeg ook de doop een andere plaats in het gebouw. Lutherse kerken bleven doorgaans meer traditionele elementen behouden, omdat Luther hervorming als geleidelijk proces zag.

De atlas laat daarnaast zien hoe sterk protestantse bouwvormen per regio verschilden. In sommige gebieden kregen architecten grote invloed, terwijl elders politieke omstandigheden bepaalden of protestanten bestaande kerken mochten gebruiken of nieuwe moesten bouwen. Vooral de Nederlandse dwarskerken, zoals de Amsterdamse Westerkerk en de Noorderkerk, bleken internationaal invloedrijk. In onderdrukte regio’s, zoals Neder-Silezië, ontstonden bovendien bijzondere houten vredeskerken, die later uitgroeiden tot historische monumenten en zelfs UNESCO-erfgoed.