Het werk van cineast Alexander Kluge is een onuitputtelijke schatkist voor het kritische intellect aller landen

In dit artikel:

Alexander Kluge (opgegroeid in Halberstadt, waar een Amerikaanse luchtaanval op 8 april 1945 zijn dertiende levensjaar tekende) zette een levenlang een meedogenloze kritische blik op de Duitse naoorlogse samenleving. Met film, proza, essays, televisie- en multimediale projecten wilde hij aantonen dat het volgzame, ‘fatsoenlijke’ gedrag van de zwijgende meerderheid vaak leidt tot mensenverachting en zelfs tot politieke ontsporingen met fascistoïde trekken.

Zijn doorbraak kwam in 1966 met de film Abschied von gestern, die op het filmfestival van Venetië veel aandacht kreeg. Het scenario leunde op een verhaal uit zijn literaire debuut Lebensläufe (1962), zelf geïnspireerd op een spraakmakende rechtszaak: het lot van een Joodse vrouw, Anita G., die vanwege diefstal in de gevangenis belandt, niet kan of wil conformeren en ondanks tijdelijke vrijlatingen steeds weer in de problemen raakt—een voorbeeld van hoe maatschappelijke onverdraagzaamheid individuele rampspoeden voortbrengt. In Venetië viel de film in de prijzen; opvallend genoeg ontving Kluge’s zus Alexandra, arts en geen professionele actrice, de prijs voor beste vrouwelijke hoofdrol.

Kluge brak bewust met klassieke filmesthetiek. Hij verbond zich aan de Neue Deutsche Film, werkte in fragmenten, met harde montage, documentair ogende scènes, tekstinvoegingen en filmcitaten die de kijker actief maakten — in de traditie van Brechts episch theater. Hij voelde een verwantschap met Godard en was ervan overtuigd dat burgers als consumentensubjecten systematisch onderschat worden. Zijn films en boeken ontstaan volgens een associatieve, fragmentarische methode, gekenmerkt door brede eruditie, ironische verbeeldingskracht en een klinische, anti-psychologische toon.

Persoonlijke omstandigheden en intellectuele invloeden speelden een grote rol: zijn vader, een vrijgevige dorpsarts, en colleges bij Adorno in Frankfurt; via Adorno werd Kluge assistent van Fritz Lang (1958). Vanaf eind jaren vijftig tot halverwege de jaren tachtig maakte hij minstens 57 films; zijn complete filmoeuvre verscheen in 2007 op zestien dvd’s. Als schrijver publiceerde hij omvangrijke bundels met korte teksten, waaronder Chronik der Gefühle (2000), gevolgd door Die Lücke, die der Teufel lässt (2003) en Tür an Tür mit einem anderen Leben (2005). Zijn romanachtige Schlachtbeschreibung over Stalingrad toonde zijn begrip van oorlog als een steeds minder beheersbare, bijna natuurrampachtige kracht — een thema dat volgens de auteur nog hedendaagse conflicten bevestigt.

Kluge werkte tot kort voor zijn onverwachte dood onvermoeibaar samen met theater- en filmcollega’s (onder wie Heiner Müller, Edgar Reitz, Volker Schlöndorff) en beeldend kunstenaars als Anselm Kiefer en Georg Baselitz. In Nederland is zijn werk weinig bekend, maar het vormt een omvangrijke, inspirerende “fundgrube” voor wie kritisch naar cultuur, geschiedenis en macht wil kijken.