Het uitdijende heelal van de Japanse kunstenares Yayoi Kusama

In dit artikel:

Het Stedelijk Museum Amsterdam presenteert een grote overzichtstentoonstelling van Yayoi Kusama, met meer dan 300 werken uit haar carrière. De expositie, die in september van start ging en tot en met 17 januari 2027 te zien is, kreeg door Kusama’s overlijden op 14 augustus in Tokio een extra herdenkingskarakter. De Japanse kunstenares werd 97 jaar en was nog betrokken bij de samenstelling en inrichting van de tentoonstelling.

Kusama geldt als een van de invloedrijkste kunstenaars van de twintigste en eenentwintigste eeuw. Ze werkte zeven decennia lang in uiteenlopende disciplines: naast schilderijen en tekeningen maakte ze etsen, sculpturen, installaties, collages en kleding. Ook organiseerde ze performances en happenings en schreef ze romans en gedichten. De tentoonstelling volgt haar ontwikkeling vanaf haar jeugd in Matsumoto tot haar late werk, waaronder de omvangrijke serie ‘My Eternal Soul’, die tussen 2009 en 2021 uit ongeveer 900 schilderijen ontstond.

Stippen, bloemen, pompoenen en zich eindeloos herhalende patronen vormen de bekendste elementen in Kusama’s oeuvre. De basis daarvoor ligt deels in haar jeugd, toen ze last had van angstaanjagende hallucinaties waarin stippen, bloemen en netten zich over haar omgeving verspreidden. Door die beelden steeds opnieuw te tekenen en schilderen, probeerde ze haar angsten te beheersen. In haar kunst veranderden ze in kleurrijke, vaak vrolijke en betoverende patronen die doen denken aan microben, sterrenstelsels of een uitdijend universum.

Een centraal begrip in haar werk is ‘zelfuitwissing’: het verdwijnen van het individu in een groter geheel. Dat is zichtbaar in de grote ‘Infinity Net’-schilderijen, waarin kleine penseelstreken tot voorbij de randen lijken door te lopen, en in de ‘Infinity Mirror Rooms’. In deze spiegelkamers worden licht, objecten en bezoekers eindeloos vermenigvuldigd. Voor het Stedelijk maakte Kusama een nieuwe, grote spiegelinstallatie met gele, tentakelachtige vormen die met zwarte stippen zijn bedekt.

Ook buiten musea zocht Kusama vanaf de jaren zestig de confrontatie met het publiek en de gevestigde kunstwereld. In New York organiseerde ze tussen 1967 en 1969 ongeveer 75 happenings, waarbij ze onder meer mensen met stippen beschilderde. In 1966 trok ze tijdens de Biënnale van Venetië zonder officiële uitnodiging de aandacht door 1500 spiegelbollen voor het Italiaanse paviljoen te leggen en die voor twee dollar per stuk aan te bieden. Daarmee bekritiseerde ze de hoge prijzen en het elitaire karakter van de kunstwereld.

Kusama verhuisde in 1957 naar de Verenigde Staten om zich artistiek vrijer te kunnen ontwikkelen. In 1973 keerde ze terug naar Japan. Enkele jaren later liet ze zich vrijwillig opnemen in een psychiatrisch ziekenhuis in Tokio vanwege paniekaanvallen, hallucinaties en psychische ontregeling. Daar vond ze een veilige omgeving om dagelijks te blijven werken. Haar opvallende roze pruik en gestippelde kleding maakten haar bovendien tot een herkenbare publieke verschijning, terwijl haar kunst de spanning tussen persoonlijke angst en speelse, toegankelijke beelden zichtbaar maakt.