Het transtheoretisch model: in vijf fasen naar nieuw gedrag

In dit artikel:

Het transtheoretisch model, ontwikkeld door James Prochaska en Carlo DiClemente en later bijgesteld met bijdragen van Prochaska en Velicer, beschrijft gedragsverandering als een proces dat in fasen verloopt. Het model wordt gebruikt om in te schatten waar iemand zich bevindt in een verandertraject en welke vormen van ondersteuning op dat moment het meest effectief zijn.

Kernfasen
- Voorbeschouwing (precontemplatie): iemand ziet nog geen probleem of reden om te veranderen. Doel van begeleiding: bewustwording vergroten en aansluiten bij wat die persoon belangrijk vindt, zonder te pushen.
- Overpeinzing (contemplatie): men overweegt de verandering en weegt voor- en nadelen af, maar onderneemt nog geen actie. Begeleiding helpt door informatie en reflectie aan te reiken en motivatie helder te maken.
- Voorbereiding (preparatie): er is een besluit genomen en er wordt gepland (concrete doelen, middelen regelen). Praktische steun zoals het opstellen van implementatie-intenties (“als–dan”-plannen) is hier waardevol.
- Actie: het nieuwe gedrag wordt daadwerkelijk uitgevoerd. Belangrijk is positieve feedback, reminders en sociale steun om volhouden te bevorderen.
- Onderhoud (maintenance): het gedrag is ingebed in het dagelijks leven maar vraagt inspanning om terugval te voorkomen. Focus ligt op het versterken van gewoonten, variatie en zelfvertrouwen.

Soms wordt een zesde fase, beëindiging (termination), genoemd: het nieuwe gedrag is zo ingebed dat terugval vrijwel niet meer voorkomt. Het model bevat daarnaast een expliciete pijltje voor terugval, vaak optredend vanuit actie of onderhoud; terugvallen zijn geen mislukking maar onderdeel van het proces.

Praktijkvoorbeeld
Een fictieve casus van “Lisa” illustreert het model: zij beweegt van geen belangstelling via overweging en plannen naar twee keer per week hardlopen (actie) en uiteindelijk naar routine en deelname aan wedstrijden (onderhoud/beëindiging). Per stap worden bijpassende interventies genoemd: bewustwording, het afwegen van voor- en nadelen, praktische planning, sociale steun, monitoring en het vieren van successen.

Beperkingen en kanttekeningen
Het model is praktisch en wordt veel gebruikt, maar vereenvoudigt werkelijkheid. Mensen kunnen fasen overslaan, terugvallen of meerdere stadia tegelijk doorlopen. Het model veronderstelt grotendeels bewuste besluitvorming, terwijl veel gedrag automatisch of onbewust wordt aangestuurd; hierover geeft de dual systems theory meer inzicht. Daarom is het verstandig het transtheoretisch model als richtlijn te hanteren en te combineren met andere theoretische kaders en steeds te individualiseren.

Aanbeveling voor professionals
Gebruik het model om gesprekken en interventies fase-gericht te plannen: zet in op bewustwording bij onverschilligheid, op motiverende gespreksvoering bij twijfel, op concrete plannen en implementatie-intenties bij voorbereiding, en op monitoring, sociale steun en habit-ontwikkeling bij actie en onderhoud. De Beweegcirkel is een voorbeeld van een instrument dat dit model toepast om mensen stap voor stap te begeleiden.

Kortom: het transtheoretisch model biedt een bruikbaar raamwerk om gedragsverandering te begrijpen en te ondersteunen, mits je het flexibel inzet en aanvult met andere inzichten over gedrag en motivatie.