Het recht op leven zonder digitale identiteit

In dit artikel:

De opstellers van een nieuwe Verklaring voor digitale grondrechten roepen burgers op zich te verzetten tegen een verplichte of feitelijk onmisbare digitale identiteit. Zij willen dat iedereen, zowel tegenover de overheid als tegenover bedrijven, toegang houdt tot diensten zonder een European Digital Identity Wallet (EDI-Wallet) te bezitten of te gebruiken.

De Nederlandse regering bereidt de invoering van zo’n digitale wallet voor. Naar verwachting krijgen burgers in 2026 of uiterlijk 2027 een wallet aangeboden, als uitwerking van de Europese eIDAS 2.0-verordening uit 2024. De wallet zou als app op een smartphone functioneren en digitale gegevens kunnen bevatten, zoals paspoort- en rijbewijsinformatie, biometrische gegevens, diploma’s, financiële en belastinggegevens, medische informatie, reisgegevens en contracten met bedrijven. De gegevens zouden afkomstig zijn van erkende overheids- en particuliere organisaties. Naast een overheidswallet mogen ook bedrijven zoals Apple en Google wallets aanbieden die aan Europese standaarden voldoen.

Volgens de overheid blijft het gebruik vrijwillig. Gebruikers zouden zelf bepalen welke gegevens zij delen en de gegevens zouden goed worden beveiligd. De verordening bepaalt bovendien dat mensen zonder wallet geen beperktere toegang mogen krijgen tot publieke of private diensten en de arbeidsmarkt.

De verklaring wil die vrijwilligheid in Nederlandse wetgeving verder uitwerken. Volgens de initiatiefnemers moet het als discriminatie worden aangemerkt wanneer mensen zonder wallet worden benadeeld, bijvoorbeeld door extra kosten, boetes of andere voorwaarden. Overheidsinstanties en bedrijven zouden altijd een gelijkwaardig alternatief moeten bieden voor zaken als belastingaangifte, gemeentelijke inschrijving, het aanvragen van identiteitsdocumenten, onderwijs, zorg, contacten met overheidsinstanties en bankdiensten. Ook werkgevers zouden werknemers of sollicitanten niet tot het gebruik van een wallet mogen verplichten. Identificatie zonder digitale wallet moet volgens de verklaring altijd mogelijk blijven, evenals toegang tot werk, financiële diensten en gezondheidszorg.

De initiatiefnemers hebben desondanks grote bezwaren tegen het systeem. Zij vrezen dat het samenbrengen en koppelen van zeer uiteenlopende persoonsgegevens de gevolgen van hacks, misbruik en ongeoorloofde toegang vergroot. Hoewel er geen centrale database wordt voorzien, zouden gegevens via het BSN en een centraal identiteitsbeheer gemakkelijker aan elkaar kunnen worden gekoppeld. Daarbij verwijzen zij naar eerdere problemen met gegevensgebruik, zoals de toeslagenaffaire en het risicomodel van de Belastingdienst.

Verder waarschuwen zij voor function creep: het geleidelijk uitbreiden van de wallet naar steeds meer toepassingen en voorwaarden. Daardoor kan volgens hen een samenleving ontstaan waarin mensen voortdurend eerst digitaal moeten bewijzen dat zij aan bepaalde eisen voldoen. Ook vrezen zij dat overheden bedrijven kunnen inzetten om maatregelen te handhaven en dat de digitale identiteit zich ontwikkelt tot een uitgebreide digitale kopie van iedere burger. Internationale standaardisering en betrokkenheid van grote technologiebedrijven zouden de mogelijkheden voor controle en dwang volgens de opstellers verder vergroten.

De verklaring stelt daarnaast dat het nut van de wallet onvoldoende is aangetoond. Fouten zouden moeilijk te herstellen zijn omdat gebruikers de officiële gegevens niet zelf kunnen wijzigen, terwijl verlies of diefstal van een wallet grote praktische problemen kan veroorzaken. Volgens de initiatiefnemers voegt het systeem vooral een extra identificatie- en controlemiddel toe, zonder bestaande databanken en privacyproblemen weg te nemen.

De opstellers roepen mensen daarom op de EDI-Wallet niet te gebruiken en de verklaring online te ondertekenen. Zij willen de tekst aan volksvertegenwoordigers voorleggen en aandringen op wettelijke bescherming tegen benadeling van mensen die niet meedoen. Volgens hen is vrijwilligheid onvoldoende gewaarborgd zolang niet duidelijk is wat het verbod op het ‘beperken’ van toegang precies betekent en bedrijven of overheden in de praktijk toch voordelen aan walletgebruik kunnen verbinden.