Het oude bedrijfsleven is bijna verdwenen, het nieuwe vormt een nog grotere bedreiging
In dit artikel:
In de jaren zeventig onderzocht de auteur samen met Derk Sauer de grote Nederlandse dynastieën — namen als Philips, Brenninkmeijer, Van Puijenbroek en Fentener van Vlissingen — door archieven, gesprekken met familieleden, oud-medewerkers, notarissen en bankiers. Die periode voelde overzichtelijk: achter een onderneming stond een herkenbare familie die lokaal geworteld was, aanspreekbaar en onderworpen aan sociale en juridische controle. Soms ontdekte het onderzoek bewonderenswaardige ondernemersverhalen, soms duistere hoofdstukken — onder meer over hoe sommige bedrijven de Tweede Wereldoorlog hadden doorleefd.
Een halve eeuw later is dat beeld drastisch veranderd. Veel familiebedrijven zijn verkocht, gefuseerd of naar de beurs gegaan. In plaats daarvan domineren anonieme aandeelhouders, private equity, internationale concerns en CEO’s die meten aan kwartaalcijfers. Controles zijn verzwakt: vakbonden zijn aan het consolideren, politici raken verstrikt in bijzaken of worden door lobbyisten “op de hoogte gehouden”, en de journalistiek is versnipperd door bezuinigingen en de snelle nieuwscyclus. Diepgang in onderzoek is zodoende grotendeels overgebleven bij een handvol onafhankelijke, vaak door leden en donateurs gefinancierde platforms zoals Follow the Money, Bellingcat, Investico en De Correspondent.
Tegelijkertijd is er een nieuwe elite opgestaan: techmiljardairs zoals Elon Musk en Jeff Bezos, die enorme bedragen investeren in ruimtevaart en in onderzoek naar levensverlenging. Terwijl de aarde kampt met vervuiling, biodiversiteitsverlies, schaarser wordend drinkwater en klimaatverandering, vloeit kapitaal weg naar ambitieuze projecten om mensen naar Mars te krijgen of om veroudering te bestrijden. Deze miljardairs vergaren meer economische macht, media-invloed en datacontrole; ze financieren campagnes, bezitten platforms en kopen traditionele media op, waardoor berichten en zichtbaarheid in hun beeld gehouden kunnen worden.
In dat spanningsveld wijst de auteur op Europa als een van de weinige regio’s die probeert grenzen te stellen aan deze concentratie van macht via regelgeving rond privacy, AI, mededinging, platformverantwoordelijkheid en ketentransparantie. De inspanningen verlopen traag, maar bieden een route om democratische controle op mondiale economische krachten te herstellen.
Wat volgens de auteur nodig is, zijn weer ondernemingen die zich verbonden voelen met de samenleving: alternatieve eigendomsvormen, sterkere medezeggenschap, onafhankelijke journalistiek, transparantie en beperkingen op monopolievorming. De kernboodschap luidt dat macht zonder tegenmacht onvermijdelijk problematisch wordt — of die macht nu bij industriële families, multinationals of bij een ondernemer met ruimtevaartplannen ligt. Op 23 juni verschijnt van Fons het boek De enige oplossing. Hoe we de wereld leefbaar kunnen maken voor de generaties na ons.