Het is afgelopen met vrijheid en democratie in Nederland
In dit artikel:
Het SCP-rapport Burgerperspectieven 2025 (thema: maatschappelijk onbehagen) signaleert een langdurige en groeiende onvrede onder Nederlanders over de koers van het land. In het voorjaar van 2025 gaf circa 59% van de ondervraagden aan dat Nederland de verkeerde kant opgaat. Het rapport, gebaseerd op duizenden reacties, onderzoekt die pessimistische blik en plaatst haar oorzaken in de periode 2008–2025, met name tijdens de kabinetten-Rutte.
Het SCP distilleert vier terugkerende verhalen waarin mensen hun onbehagen verwoorden:
- Afnemende welvaart en onrechtvaardigheid: niet alleen lagere inkomens, ook de middenklasse voelt zich steeds meer achtergesteld door belastingdruk en uitschot van de verzorgingsstaat.
- Politieke vervreemding en leiderschapsverlies: burgers ervaren gebrek aan visie en invloed, en groeiend wantrouwen richting bestuur en rechtsstaat.
- Angst over immigratie en culturele ontworteling: veel mensen vrezen verlies van nationale cultuur, problemen rond integratie en veranderende normen.
- Erosie van normen en onderlinge omgang: meer agressie, minder respect en toegenomen individualisme worden breed waargenomen.
Een belangrijk thema in het rapport is machteloosheid: nog los van persoonlijke levensvoldoening voelen veel mensen geen grip op grote maatschappelijke vraagstukken. Het SCP koppelt dit mede aan een toenemende technocratisering van beleid: beslissingen lijken steeds vaker bepaald door modellen, juridische kaders of buitenlandse instanties in plaats van nationale politieke afwegingen.
De rol van de Europese Unie speelt een centrale rol in de verklaring van dat gevoel. De afgelopen vijftien jaar nam invloed van EU-regelgeving op Nederlandse beleidsdomeinen sterk toe — van begrotingsregels en milieu- en stikstofbeleid tot klimaatmaatregelen, migratie-afspraken, financiële regelgeving en digitale wetgeving. Hoewel Nederland formeel soeverein is, ervaren veel burgers dat de nationale beleidsruimte sterk is ingeperkt. Politici die impopulaire maatregelen uitleggen met “het moet van Brussel” en successen nationaal toe-eigenen, verergeren dat wantrouwen.
Het rapport signaleert ook maatschappelijke gevolgen: verslechterende fysieke en mentale gezondheid, afnemend maatschappelijk vertrouwen en een gevoel dat nationale regie is verzwakt. Volgens de auteur van het besproken stuk kreeg het SCP-rapport nauwelijks aandacht in media en verkiezingscampagnes, terwijl de uitkomsten politieke implicaties hebben. De schrijver waarschuwt dat het wegzetten van brede zorgen over immigratie, identiteit of nationale regie als louter “extreemrechts” de kloof vergroot en oproept tot heroverweging van politieke framing. Parties die woorden als vrijheid, democratie en volk in hun naam dragen worden volgens de tekst aangespoord serieus te luisteren naar deze signalen.